Het kabinet-Rutte probeert met een harde aanpak het kwaad uit te bannen. Dat is zinloos en gevaarlijk." /> Het kabinet-Rutte probeert met een harde aanpak het kwaad uit te bannen. Dat is zinloos en gevaarlijk." />
Asset 14

Het ongrijpbare kwaad

Is het kwaad te bestrijden? De geschiedenis bewijst dat het zich altijd omvormt en daardoor altijd buiten onze bestrijding blijft. Ook het kabinet-Rutte lijkt met de harde aanpak deze illusie na te streven. Dit is gevaarlijk. Je kunt je beter concentreren op het versterken van het goede.

In de laatste maand van 2011 konden filmrecensenten nog vlug een titel aan hun eindejaarslijstjes met favorieten toevoegen: We Need To Talk About Kevin, van regisseuse Lynne Ramsay. In de film, gebaseerd op de gelijknamige roman van Lionel Shriver, wordt een moeder gedwongen om terug te kijken op haar opvoedingmethodes nadat haar zoon Kevin een bloedbad aanricht op zijn middelbare school. Naarmate we vaker heen en weer schieten tussen haar miserabele leven in het heden en haar verleden met de opgroeiende Kevin, realiseren we ons dat zij niet medeschuldig is aan de misdaad van haar tienerzoon, hoezeer haar omgeving dat ook wil geloven. We leren de jonge Kevin kennen als iemand die inherent kwaadaardig is, pure evil. Zijn moeder is niet de meest handige pedagoog, maar het lijkt erop dat de zwartharige jongen op geen enkele manier te corrigeren was en onvermijdelijk tot een monster zou uitgroeien. Het kwaad is onvoorspelbaar en dus onbeheersbaar, aldus de film.

Dit is een opmerkelijke invalshoek in ons huidige gepsychologiseerde tijdperk, waar de context van de misdaad een belangrijk onderdeel van de strafrechtelijke schuldvraag is. Hierbij wordt onder andere gekeken naar de sociale omgeving van de verdachte, het verleden en de opvoeding van de verdachte, alsmede de zelfcorrigerende taak van de maatschappij. Waarom zagen de buren niets? Deze methode suggereert dat kwade uitwassen voorkomen kunnen worden: als iedereen een perfecte opvoeding geniet, goed sociaal contact opbouwt en goed gecontroleerd wordt door de maatschappij en overheid, zal er nooit meer iemand vermoord worden. We Need To Talk About Kevin gaat hier recht tegenin, met de onprettige boodschap dat we bepaalde kwaadaardige zaken niet kunnen voorkomen of verklaren.

Het kabinet-Rutte I heeft ook niet zo op de gepsychologiseerde rechtspraak. Binnen de nieuwrechtse politiek wordt dit afgedaan als een slappe, linkse hobby. Zij wijzen op de onverbeterlijkheid van bepaalde criminelen. Net als de schrijver van We Need To Talk About Kevin zeggen onze beleidmakers dat we niet altijd naar de omstandigheden van een misdaad hoeven te kijken. Maar anders dan de makers van het boek en de film blijven zij geloven in de beheersbaarheid van dit kwaad, door middel van de bekende harde aanpak. Deze verharding van het rechtssysteem is overal zichtbaar. In de media verschijnen de laatste tijd veel berichten over uit de hand gelopen politiegeweld, zoals bij de Sinterklaasdemonstranten of de gehandicapte oud-voetballer Edu Nandlal. Premier Mark Rutte greep het vreemde voorval met AZ-doelman Esteban aan om zijn begrip voor eigenrichting uit te drukken. Eerder sprak hij al zijn steun uit voor de mannen die een inbreker zo toetakelden dat hij in een coma terechtkwam.

Hoofdrolspeler Tilda Swinton met de verschillende 'Kevins'

Maar is het kwaad beheersbaar? In het dorp waar ik opgroeide had je ook een aantal Kevins. De ergste was Nathan (dit is een valse naam, omdat ik nog steeds bang voor hem ben). De blik in zijn ogen was ook pure evil. Hij was niet eng op een lompe manier; Nathan was een klein mannetje en sloeg zelden iemand. Nee, Nathan had het berekenende voorkomen van iemand die op een uiterst rationele manier plannen smeedde om anderen ongeluk te bezorgen. Juist zijn rust en zwijgzaamheid maakten dat er een enorme dreiging van hem uitging.

Op een middag besloot ik om samen met mijn broertje het voetbalveldje naast ons huis van echte doelpalen te voorzien, in plaats van de eeuwige hoopjes jassen. In de garage zaagden we aan vier planken een punt en togen hiermee trots naar onze grasmat. Het resultaat mocht er zijn, eindelijk zouden onze discussies over ‘binnenkant paal’ opgelost zijn en konden we ons nog meer als onze helden van televisie voelen. We waren net aan onze eerste wedstrijd bezig, toen plotseling Nathan met een golfkarretje de hoek om kwam rijden. Ik weet niet hoe een elfjarig jongetje aan een golfkarretje kwam, maar zo was het. Hij zei niets, keek ons niet eens aan, maar reed heel zakelijk tegen de eerste paal, die met een tragikomische traagheid naar de grond ging. Zo reed hij het hele veldje rond, kalm ons plezier kapot makend. Mijn broertje en ik stonden aan de grond genageld. Nathan reed weg, waarschijnlijk om op zijn kamertje hamsters te martelen.

Kevin keek zijn moeder in de ogen, Nathan keek mij in de ogen. Beiden voelden we een onverklaarbare rilling, een bepaalde machteloosheid. Twee jaar geleden ontmoette ik tijdens een journalistenreis in Israel de toen 82-jarige Gabriel Bach, een van de aanklagers tijdens het Eichmann-proces uit 1961. Hij vertelde over zijn eerste ontmoeting met ‘de architect van de Jodenmoord’. Ook hij werd bang van de vreemde rust in de ogen en de serene beleefdheid van zijn opponent.

In twee beroemde boeken over dit proces wordt een verklaring gezocht voor dit gevoel. In De Zaak 40/61 van Harry Mulisch en Eichmann in Jeruzalem van Hanna Arendt voelen beide auteurs zich ongemakkelijk als toeschouwers bij de historische rechtszaak. De Israëlische aanklagers probeerden van Adolf Eichmann een monster te maken, maar Mulisch zag slechts “een wat groezelige, verkouden man met een bril op”. Eichmann was niet kwaadaardig zoals we dat gewend zijn, het was een koele bureaucraat die bevelen opvolgde – tot in het extreme.

De conclusie van Mulisch en Arendt is dan ook dat het kwaad niet te vangen is, doordat het zo gewoon kan zijn. Arendt spreekt van ‘de banaliteit van het kwaad’: “Het verontrustende aan Eichmann was juist, dat hij een uit velen was, en dat deze velen geen geperverteerden en geen sadisten, maar juist angstig en beangstigend normale mensen waren – en zijn. Vanuit onze rechtsinstellingen en aan onze ethische maatstaven gemeten was deze ‘normaalheid’ veel schrikwekkender dan alle gruwelen tezamen […].” De aanklagers probeerden Eichmann beheersbaar te maken door hem af te schilderen als de duivel, maar zijn zaak toont juist aan dat het kwaad zich overal kan manifesteren en dus van een banale onvoorspelbaarheid is.

Het Christendom verdeelde de wereld in Goed en Kwaad. De pure kwaadaardigheid van Kevin en Nathan passen mooi binnen dit idee. Maar de Christenen geloven ook dat deze kracht door het Goede (de liefde van God) verdreven kan te worden. Tijdens de twintigste eeuw nam de macht van deze religie af en nuanceerde dit zwart-wit beeld, maar het idee van beheersbaarheid van het kwaad bleef overeind.

De nieuwrechtse politiek heeft nu goed begrepen dat er voor sommige vormen van kwaad geen verklaring te vinden is, of dat nu in de psyche of de duivelse zonde is. Er bestaat geen sluitende definitie. De koele gewelddadigheid van Kevin en de rationele genocide van Eichmann zijn daardoor nauwelijks te signaleren, laat staan tegen te houden. Maar in plaats van zich hierbij neer te leggen, verharden ze de strijd tegen een ongrijpbare vijand. Dat is zinloos en gevaarlijk. Natuurlijk, we zijn bang voor wat we niet begrijpen. Maar je kunt je aandacht beter richten op zaken waar je wel invloed op kunt uitoefenen.

Het kwaad zal zich nooit helemaal laten vangen, juist vanwege zijn onvoorspelbaarheid. Aan het einde van We Need To Talk About Kevin ben je er als kijker net volledig van overtuigd dat de jongen door en door slecht is en het verdient om in de gevangenis te rotten, als hij tijdens het bezoekuur in de gevangenis plotseling zijn moeder in de armen valt.

Dat had ik niet zien aankomen.

Dit artikel verscheen eerder in nrc.next. Lees hier de reactie van Simone van Saarloos op filosofie.nl

Mail

Rutger Lemm is schrijver, grappenmaker en scenarist. In 2015 verscheen zijn debuut, 'Een grootse mislukking'. Hij is een van de oprichters van Hard//hoofd.

We willen je iets vertellen. Hard//hoofd is al bijna tien jaar een vrijhaven voor jonge en experimentele kunst, journalistiek en literatuur. Een walhalla voor hemelbestormers en constructieve twijfelaars, een speeltuin voor talentvolle dromers en ontheemde jonge honden. Elke dag verschijnen op onze site eigenzinnige artikelen, verhalen, poëzie, kunst, fotografie en illustraties van onze jonge makers. Én onze site is helemaal gratis.

Hoe graag we ook zouden willen; zonder jou kunnen we dit niet blijven doen. We hebben namelijk te weinig inkomsten om dit vol te houden. Met jouw hulp kunnen we de journalistiek, kunst en literatuur van de toekomst mogelijk blijven maken, en zelfs versterken.

Als je ons steunt, dan maken wij jou meteen kunstverzamelaar door je speciaal geselecteerde kunstwerken toe te sturen. Verzamel kunst en help je favoriete tijdschrift het volgende decennium door. We zullen je eeuwig dankbaar zijn. Draag Hard//hoofd een warm hart toe.

Word kunstverzamelaar

Notice: Undefined variable: articleCount in /home/hardhoof/staging.hardhoofd.com/releases/20200503005100/public/content/themes/hardhoofd6/components/ctas/latest-posts.php on line 24
het laatste
10 jaar HH

10 jaar HH

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor verbeelding en verhalen. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. Het bestaan van zo’n plek is niet vanzelfsprekend. Sluit je daarom bij ons aan. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een... Lees meer

Tip: Kijk slechte televisie

Kijk slechte televisie

'Ik heb afleveringen van The Real Housewives waar Shakespeares beste stukken niet aan kunnen tippen.' Lees meer

 Kamikazeplastics

Kamikazeplastics

Immuuncellen die de minuscule deeltjes onschadelijk proberen te maken, bekopen dat vervolgens met hun eigen leven. Lees meer

Alles vijf sterren: DEZE SERIE IS GEWOON ZO GOED

Het voert te ver om het hele verhaal uit te leggen

Deze week worden we blij van stekjes, een queer Lees meer

Over wulken en burgemeesters 2

Over wulken en burgemeesters

'Een huis is een constructie, maar een huis is ook een gevoel dat gedeeld wordt. Er blijven sporen achter wanneer bewoners sterven. Een huis verandert terwijl het blijft staan.' Lees meer

We laten ons niet sussen 1

We laten ons niet sussen

Twee weken geleden onthaalden politici en de media 2500 protesterende boeren met open armen op het Malieveld. De 35.000 klimaatstakers en de bezorgde burgers van Extinction Rebellion konden rekenen op een stuk minder steun. Wat is er nodig om de urgentie van de klimaatcrisis echt te laten voelen?, vraagt Jarmo Berkhout zich af. De legers... Lees meer

Tip: Leer een ambacht

Leer een ambacht

Nora van Arkel ging spontaan een dag in de leer bij een Berlijnse Meisterbacker. Daar leerde ze minder te denken en meer te doen. Een tip om eens te vragen of iemand je een ambacht wil leren. Lees meer

 Staakt-het-boeren

Staakt-het-boeren

Duizenden boeren toogden naar het Malieveld met hooivork en tractor. Lees meer

Column: September Blues

September Blues

De maand september is weer voorbij en dat betekent voor Trudy afscheid nemen en opnieuw beginnen. Van haar zomerhuisje op het platteland keert ze terug naar het leven in de stad. Lees meer

Filmtrialoog: Manta Ray

Manta Ray

Redacteuren Eva van den Boogaard, Mat Hoogenboom en Oscar Spaans bezochten de bioscoop om het speelfilmdebuut van de Thaise regisseur Phuttiphong Aroonpheng te zien. Het werd een magische ervaring: Manta Ray bleek een even eenvoudige als betoverende vertelling over een voor dood achtergelaten man die door een visser uit de mangrove wordt gered. Mat: Wat... Lees meer

Hard//talk: Bij gelijke geschiktheid tellen kwaliteit en capaciteit net zo goed

Bij gelijke geschiktheid tellen kwaliteit en capaciteit net zo goed

De wereld staat in brand en dat mag niet onbeschreven blijven. In tegenstelling tot Ella Kuijpers ziet Gatool Katawazi er wél het belang van in om voorkeur te geven aan de sollicitant die de diversiteit binnen een organisatie versterkt. Afgelopen zomer schreef Ella Kuijpers een Hard//talk waarin zij pleit tegen positieve discriminatie in sollicitatieprocedures. Juist... Lees meer

Inclusiviteit

Echte inclusiviteit is nog ver weg

Het debat over diversiteit en inclusiviteit in de culturele sector gaat niet ver genoeg. Lees meer

Tip: Geef het voordeel van de twijfel

Geef het voordeel van de twijfel

Redacteur Else Boer schippert tussen cynisme en naïviteit. 'Om naïviteit te vermijden, besloot ik dat cynisme een adequate reactie op de wereld was. Maar het continu bevragen van mensen en hun beweegredenen is vermoeiend.' Lees meer

Alles vijf sterren: 14

Geen douche, geen geloof, geen adem

Deze week worden we blij van een zeiltripje naar het Markermeer, een serie over verkeerd geplaatste bewijslast, en een dansvoorstelling van Arnhemse meisjes. Lees meer

Hard//talk: Greta Thunbergs requiem voor een droom

Greta Thunbergs requiem voor een droom

Thunberg deinst er niet voor terug een onderdeel te worden van haar eigen verhaal. Lees meer

Automatische concepten 26

Over de column (niets dan goeds?)

Iduna schrijft al jaren columns voor Hard//hoofd en vraagt zich af: hoe komt het toch dat ze ergens alsnog verwarde gevoelens heeft bij het fenomeen 'column'? Een overpeinzing die terugvoert naar Iduna's jaren op de universiteit en de twijfel over de plek die ze in mag nemen in de wereld. Lees meer

Het verlies van succes 2

Het verlies van succes

In een tijd waarin het steeds noodzakelijker lijkt te worden om prestaties te etaleren, denkt Mare Groen na over het systeem achter onze opvattingen aangaande succes dan wel mislukking. Ik lig nog steeds op bed en ben de hele dag niet buiten geweest. Het is 20.00 uur. Ik heb afgesproken om naar de film te... Lees meer

Tip: Durf hardop te dromen

Durf hardop te dromen

Rose Doolan vertrok jaren geleden naar San Francisco, met wilde plannen en weinig budget. Lees meer

 De blinddoek komt af

De blinddoek komt af

Vrouwe Justitia heeft haar blinddoek afgenomen. Lees meer

Column: Mammie

Mammie

'Arme mammie, sorry mammie!', hoort Trudy in de wachtkamer van het ziekenhuis. De irritatie die dit oproept komt vanuit een nooit gedichte kloof in het verleden. En dat heeft alles met het woord 'mammie' te maken. Lees meer