Asset 14

Zwarte Piet

Ieder jaar laait de discussie op over de bekroespruikte helper van Sinterklaas. Is dat nog wel van deze tijd, zo'n 'blackface'? Jan heeft zich lang geërgerd aan het 'Zwarte Piet is racisme'-debat, maar hij begint te vermoeden dat zijn aversie een excuus is om er zelf niet over te hoeven nadenken.

1)

Hoewel ik meer dan genoeg te doen had, besloot een hogere macht dat het vandaag (nota bene een maandag) een perfecte dag was om eens flink te peinzen over een vraagstuk dat ik al jaren voor me uitschuif: racisme. Het begon 's ochtends in de trein. Ik had een tijdje staan twijfelen voor de stapel met half-gelezen boeken, om uiteindelijk een exemplaar in mijn tas te stoppen dat ik de afgelopen maanden al zigzaggend zeker twee keer heb uitgelezen: een verzameling essays van E.B. White, de schrijver van Charlotte's Webb en Stuart Little. Ergens tussen Den Haag en Heemstede-Aerdenhout herlas ik voor de zoveelste keer 'The Ring of Time' (1956). De eerste helft van het essay is een minutieuze beschrijving van hetgeen White ervoer toen hij op een dag in Sarsota, Florida in een circus een meisje haar routine zag oefenen, een paar weken voor de opening. Ze stond op de rug van een paard en reed eindeloos rondjes: “She is at that enviable moment in life [I thought] when she believes she can go once around the ring, make one complete circuit, and at the end be exactly the same age as at the start.” In de tweede helft van het essay, dat helaas niet op internet te vinden is, koppelt hij deze ervaring in het Amerikaanse Zuiden, waar hij te gast is, aan het onvermijdelijke verstrijken van de tijd, segregatie en het geloof in een beleid van 'seperate but equal’.

Foto: Willem van de Poll - Nationaal Archief.

Voor de zoveelste keer lamgeslagen door de schoonheid van dit essay peinsde ik tussen Heemstede-Aerdenhout en Amsterdam nog even verder. Een dag eerder had ik gelezen hoe GeenStijl ofwel de grenzen van de ironie had opgerekt tot voorbij haar mogelijkheden, ofwel tot een inzicht was gekomen dat ik niet voor mogelijk had gehouden: Zwarte Piet = racisme. Mocht het oprecht zijn dan kan ik me vanaf nu afvragen hoe het is om niet links of rechts maar humanistisch te worden ingehaald door een quasi-amoralistisch treitercollectief.

Ieder jaar is het weer spannend welke discussie het eerst losbarst: liggen de pepernoten te vroeg in de schappen, of is Zwarte Piet niet meer van deze tijd?

Het is ieder jaar weer spannend welke discussie het eerst losbarst: liggen de pepernoten te vroeg in de schappen, of is Zwarte Piet niet meer van deze tijd? Volgens mij waren de pepernoten ook dit jaar weer net iets eerder, maar veel zal het niet hebben gescheeld. De inleidende beschietingen rond Piet waren namelijk al eerder begonnen: Floor Rusman schreef in nrc.next een column die, op een toon ergens tussen jong wereldwijs en jong world-weary, opende met de zin: “Binnen enkele weken zal het jaarlijkse 'Zwarte Piet is racisme'-debat losbarsten.” Het vervolg kan nog het best worden gekarakteriseerd als “ik zal het even, nrc-style, voor u kapotduiden, dan hoeven we het er de rest van de maand niet meer over te hebben.”

De trein stopte voor de laatste keer, met mij aan boord dan, en de omroeper verzocht ons forenzen vriendelijk geen spullen onbeheerd achter te laten en niet te vergeten ons chipkaartje “even tegen een paaltje te duwen”. Ik was stiekem opgelucht verlost te zijn van de zelfopgelegde verplichting te peinzen over Zwarte Piet, racisme en hoe die dingen te 'duiden'. Ik had buiten NRC-columniste Margriet Oostveen gerekend. 's Avonds in de trein terug begon het hele feest in mijn hoofd opnieuw toen ik haar bijdrage van die dag las:

Nrc next [sic] zette het 'Zwarte Piet-debat' vorige week, bij voorbaat vermoeid, weg als ritueel tijdverdrijf: in tijden van technocratie zouden mensen gewoon voor 'relatief simpele thema's' vallen, waarover je 'kunt bekvechten op basis van je emoties'. Te gek meta weer, die redenering. Alleen jammer dat de slimme internetgeneratie hier niet ook even over de grens kijkt. Het is niet moeilijk vast te stellen dat het met racisme nergens zo eenvoudig ligt. Altijd gaat het om precair terrein.”

De misplaatste stab richting een amorfe generatie even daargelaten – dat onschadelijk-maken-door-duiding tiert overal welig en lijkt me niet leeftijdgebonden, en Oostveen twittert er zelf trouwens ook lustig op los – ze heeft, zoals vaker, een punt. Het is geen simpele kwestie.

2)

Ik heb me de afgelopen jaren regelmatig geërgerd aan de discussies rond Zwarte Piet. Niet omdat ik een debat over de vraag of een traditie die zich bedient van blackfaces 'nog kan' onzinnig vond, maar omdat ik het net als Rusman zag als probleemontwijkend gedrag. Alleen was mijn gedachte niet dat de jaarlijks terugkerende discussie afleiding biedt van grote en ingewikkelde economische vraagstukken, maar juist dat de discussie mensen ontsloeg van de verplichting te denken over 'echte' problemen in dezelfde hoek. Over hoe mensen geen werk vinden door hun huidskleur of achternaam of op straat om de haverklap door agenten en stadswachten worden aangesproken. Hoe diezelfde mensen door politici stelselmatig worden weggezet als tweederangsburgers of niet voor vol worden aangezien door anderen die dat misschien niet eens bewust doen. Ik zag het Zwarte Piet-debat als een rituele reinigingsdans die neerkwam op niet veel meer dan moreel verstoppertje spelen. Een zucht naar wat Philip Roth in The Human Stain zo pijnlijk juist omschreef als "the ecstacy of sanctimony”.

Ergens in mij schuilt een conservatief

Maar ik begin te vermoeden dat die aversie een excuus was om zelf niet te hoeven nadenken over juist dit vraagstuk. Ergens in mij schuilt een conservatief die tradities als het Sinterklaasfeest zeer waardevol acht en vreest dat verandering lang niet altijd vooruitgang betekent. Een gedachte die altijd kon worden gekoppeld aan mijn eigen ervaringen als kind: ik durf te bezweren dat ik nooit een verband zag tussen Zwarte Piet en huidskleur, het waren twee volledig gescheiden zaken.

Wat schreef Rusman ook al weer precies? “Sinterklaas en Dodenherdenking bieden mensen een kans zich moreel te positioneren: het zijn relatief simpele thema's die sterk appelleren aan iemands rechtsgevoel” en “Het zijn onderwerpen waarover je flink kunt bekvechten op basis van je emoties of je 'morele kompas', zoals Diederik Samsom dat noemt.”

Het lijken mij helemaal geen “relatief simpele thema's”, het zijn juist erg praktische uitingen van hele ingewikkelde thema's, gerelateerd aan nogal wezenlijke vragen over hoe individuen zich binnen een samenleving tot elkaar verhouden.

3)

Een paar jaar geleden verdiende ik wat bij met het maken van transcripties van interviews voor de film Wilders: The Movie. Een van de geïnterviewden was een mannelijke verpleger die bereid was te vertellen waarom hij op Wilders had gestemd, en dat ongetwijfeld weer zou gaan doen. Het ging natuurlijk over de zorg, meer handen aan het bed en de schrijnende omstandigheden waaronder mensen in dit land soms hun laatste levensdagen slijten. Maar één fragment staat me helderder dan welk ander voor de geest. De man vertoonde meer patriottistische dan xenofobe trekjes, maar zijn idee over wat er mis was met Nederland wist hij te illustreren met een anekdote die ergens daartussenin leek te vallen. Zijn zoontje was huilend thuisgekomen, omdat een Somalisch klasgenootje luid had verkondigd dat Sinterklaas niet echt bestond en dat je alle cadeautjes gewoon van je ouders kreeg. Volgens de verpleger had de moeder dit verteld omdat ze geen zin had zelf mee te doen aan het feest. De man kreeg bijna tranen in zijn ogen terwijl hij vertelde hoeveel pijn het hem deed dat zijn eigen zoon niet langer in alle onschuld in Sinterklaas kon geloven.

Het illustreerde perfect hoe serieus een vraagstuk als de vorm van het Sinterklaasfeest is. Het ging in dit geval niet over de huidskleur van Piet, maar wel over het respecteren van andermans gevoeligheden en de waarde die een ander kan hechten aan een traditie die je zelf als onzinnig of achterhaald beschouwt. Voor de een loopt er een directe lijn van de slavernij naar Zwarte Piet, een ander past de werkelijkheid in in een verhaal over verlies aan onschuld en culturele eigenheid. Het vinden van een balans tussen dit soort zaken is alles behalve een “tijdverdrijf”.

Wat de discussie zo ongemakkelijk maakt, is dat hij nu wordt gevoerd. Zwarte Piet is iets dat tot nu toe alle anti-racistische, emancipatoire en morele zelfonderzoeken heeft overleefd, en met een cirkelredenering lijken we dat soms te zien als bewijs dat het daarom niet 'verdacht' kan zijn: wij hebben onze zaakjes moreel op orde, dus is wat we doen hoe dan ook moreel verantwoord.

4)

"I think you'd better sit in one of the front seats – the seats in back are for colored people."

Mijn fiets is stuk en ik moet vanaf het station naar huis lopen. Als ik eindelijk de sleutel in het voordeurslot steek, zie ik de lichten van mijn beide buren nog branden: aan de ene kant Bakkerij de Frans gerund door een hartelijke Marokkaan die, zoals de naam op de ruit eenieder zal doen vermoeden, niet zo goed Nederlands spreekt. Aan de andere kant het bruine café Hollandiaan. Er schuilt vast een mooie metafoor in, maar ik ben te moe om er lang bij stil te staan. Als de verwarming brandt, sla ik E.B. White nog eens open, ergens tegen het einde van 'The Ring of Time' vertelt hij hoe hij zijn Finse kok onderwijst over het busvervoer in het diepe Zuiden:

I showed her the bus stop, armed her with a timetable, and then, as a matter of duty, mentioned the customs of the Romans. 'When you get on the bus,' I said, 'I think you'd better sit in one of the front seats – the seats in back are for colored people.' A look of great weariness came into her face, as it does when we use too many dishes, and she replied, 'O, I know – isn't it silly!' Her remark, coming as it did all the way from Finland and landing on this sandbar with a plunk, impressed me. The Supreme Court said nothing of sillines, but I suspect it may play more of a role than one might suppose. People are, if anything, more touchy about being thought silly than they are about being unjust.

De doctrine van seperate but equal was volgens de indieners van de wet gebaseerd op common sense. White moet hier weinig van hebben:

The sense that is common to one generation is uncommon to the next. Probably the first slaveship […] seemed commonsensical to the owners who operated it […] But such a vessel would not be in the realm of common sense today. The only sense that is common, in the long run, is the sense of change – and we all instinctively avoid it, and object to the passage of time, and would rather have none of it.

Wat als hetgeen je lang hebt geloofd niet alleen onwaar is, maar ook onrechtvaardig? Hoe vaak kun je van een enkel geloof vallen? Ik denk minimaal tweemaal: de eerste keer verlies je het geloof in de werkelijkheid ervan, de tweede keer het geloof in de onschuld van je eerdere overtuiging. Ik ben bang dat ik weer eens aan het vallen ben.

Mail

Jan Postma Jan Postma (Delft, 1985) is politicoloog, fotograaf, journalist, parttime einzelgänger en meer. Maar, voordat u zich een beeld denkt te kunnen vormen, toch vooral dat laatste.

We willen je iets vertellen. Hard//hoofd is al bijna tien jaar een vrijhaven voor jonge en experimentele kunst, journalistiek en literatuur. Een walhalla voor hemelbestormers en constructieve twijfelaars, een speeltuin voor talentvolle dromers en ontheemde jonge honden. Elke dag verschijnen op onze site eigenzinnige artikelen, verhalen, poëzie, kunst, fotografie en illustraties van onze jonge makers. Én onze site is helemaal gratis.

Hoe graag we ook zouden willen; zonder jou kunnen we dit niet blijven doen. We hebben namelijk te weinig inkomsten om dit vol te houden. Met jouw hulp kunnen we de journalistiek, kunst en literatuur van de toekomst mogelijk blijven maken, en zelfs versterken.

Als je ons steunt, dan maken wij jou meteen kunstverzamelaar door je speciaal geselecteerde kunstwerken toe te sturen. Verzamel kunst en help je favoriete tijdschrift het volgende decennium door. We zullen je eeuwig dankbaar zijn. Draag Hard//hoofd een warm hart toe.

Word kunstverzamelaar

Notice: Undefined variable: articleCount in /home/hardhoof/staging.hardhoofd.com/releases/20200503005100/public/content/themes/hardhoofd6/components/ctas/latest-posts.php on line 24
het laatste
10 jaar HH

10 jaar HH

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor verbeelding en verhalen. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. Het bestaan van zo’n plek is niet vanzelfsprekend. Sluit je daarom bij ons aan. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een... Lees meer

Tip: Kijk slechte televisie

Kijk slechte televisie

'Ik heb afleveringen van The Real Housewives waar Shakespeares beste stukken niet aan kunnen tippen.' Lees meer

 Kamikazeplastics

Kamikazeplastics

Immuuncellen die de minuscule deeltjes onschadelijk proberen te maken, bekopen dat vervolgens met hun eigen leven. Lees meer

Alles vijf sterren: DEZE SERIE IS GEWOON ZO GOED

Het voert te ver om het hele verhaal uit te leggen

Deze week worden we blij van stekjes, een queer Lees meer

Over wulken en burgemeesters 2

Over wulken en burgemeesters

'Een huis is een constructie, maar een huis is ook een gevoel dat gedeeld wordt. Er blijven sporen achter wanneer bewoners sterven. Een huis verandert terwijl het blijft staan.' Lees meer

We laten ons niet sussen 1

We laten ons niet sussen

Twee weken geleden onthaalden politici en de media 2500 protesterende boeren met open armen op het Malieveld. De 35.000 klimaatstakers en de bezorgde burgers van Extinction Rebellion konden rekenen op een stuk minder steun. Wat is er nodig om de urgentie van de klimaatcrisis echt te laten voelen?, vraagt Jarmo Berkhout zich af. De legers... Lees meer

Tip: Leer een ambacht

Leer een ambacht

Nora van Arkel ging spontaan een dag in de leer bij een Berlijnse Meisterbacker. Daar leerde ze minder te denken en meer te doen. Een tip om eens te vragen of iemand je een ambacht wil leren. Lees meer

 Staakt-het-boeren

Staakt-het-boeren

Duizenden boeren toogden naar het Malieveld met hooivork en tractor. Lees meer

Column: September Blues

September Blues

De maand september is weer voorbij en dat betekent voor Trudy afscheid nemen en opnieuw beginnen. Van haar zomerhuisje op het platteland keert ze terug naar het leven in de stad. Lees meer

Filmtrialoog: Manta Ray

Manta Ray

Redacteuren Eva van den Boogaard, Mat Hoogenboom en Oscar Spaans bezochten de bioscoop om het speelfilmdebuut van de Thaise regisseur Phuttiphong Aroonpheng te zien. Het werd een magische ervaring: Manta Ray bleek een even eenvoudige als betoverende vertelling over een voor dood achtergelaten man die door een visser uit de mangrove wordt gered. Mat: Wat... Lees meer

Hard//talk: Bij gelijke geschiktheid tellen kwaliteit en capaciteit net zo goed

Bij gelijke geschiktheid tellen kwaliteit en capaciteit net zo goed

De wereld staat in brand en dat mag niet onbeschreven blijven. In tegenstelling tot Ella Kuijpers ziet Gatool Katawazi er wél het belang van in om voorkeur te geven aan de sollicitant die de diversiteit binnen een organisatie versterkt. Afgelopen zomer schreef Ella Kuijpers een Hard//talk waarin zij pleit tegen positieve discriminatie in sollicitatieprocedures. Juist... Lees meer

Inclusiviteit

Echte inclusiviteit is nog ver weg

Het debat over diversiteit en inclusiviteit in de culturele sector gaat niet ver genoeg. Lees meer

Tip: Geef het voordeel van de twijfel

Geef het voordeel van de twijfel

Redacteur Else Boer schippert tussen cynisme en naïviteit. 'Om naïviteit te vermijden, besloot ik dat cynisme een adequate reactie op de wereld was. Maar het continu bevragen van mensen en hun beweegredenen is vermoeiend.' Lees meer

Alles vijf sterren: 14

Geen douche, geen geloof, geen adem

Deze week worden we blij van een zeiltripje naar het Markermeer, een serie over verkeerd geplaatste bewijslast, en een dansvoorstelling van Arnhemse meisjes. Lees meer

Hard//talk: Greta Thunbergs requiem voor een droom

Greta Thunbergs requiem voor een droom

Thunberg deinst er niet voor terug een onderdeel te worden van haar eigen verhaal. Lees meer

Automatische concepten 26

Over de column (niets dan goeds?)

Iduna schrijft al jaren columns voor Hard//hoofd en vraagt zich af: hoe komt het toch dat ze ergens alsnog verwarde gevoelens heeft bij het fenomeen 'column'? Een overpeinzing die terugvoert naar Iduna's jaren op de universiteit en de twijfel over de plek die ze in mag nemen in de wereld. Lees meer

Het verlies van succes 2

Het verlies van succes

In een tijd waarin het steeds noodzakelijker lijkt te worden om prestaties te etaleren, denkt Mare Groen na over het systeem achter onze opvattingen aangaande succes dan wel mislukking. Ik lig nog steeds op bed en ben de hele dag niet buiten geweest. Het is 20.00 uur. Ik heb afgesproken om naar de film te... Lees meer

Tip: Durf hardop te dromen

Durf hardop te dromen

Rose Doolan vertrok jaren geleden naar San Francisco, met wilde plannen en weinig budget. Lees meer

 De blinddoek komt af

De blinddoek komt af

Vrouwe Justitia heeft haar blinddoek afgenomen. Lees meer

Column: Mammie

Mammie

'Arme mammie, sorry mammie!', hoort Trudy in de wachtkamer van het ziekenhuis. De irritatie die dit oproept komt vanuit een nooit gedichte kloof in het verleden. En dat heeft alles met het woord 'mammie' te maken. Lees meer