Mooie mensen hebben het maar zwaar. De blik van de ander volgt hen overal. Sartre biedt een oplossing." /> Mooie mensen hebben het maar zwaar. De blik van de ander volgt hen overal. Sartre biedt een oplossing." />
tickets
Asset 14

Zien en gezien worden

In 1943 schreef Sartre al over de blik van de ander. Jennifer Egan toont in Look at me hoe een mens zijn vermogen om zichzelf vorm te geven verliest en tot een gestolde vorm verwordt. Blikken kunnen doden.

Wij kijken allemaal graag naar mooie mensen. Maar hoe is het voor de mooie mens die de hele dag bekeken wordt wegens onweerstaanbare schoonheid? Dat vroeg ik me af terwijl ik met een prachtig Frans stel op hetzelfde vliegtuig wachtte. Hij een jongere, verfijndere versie van Jude Law, zij van Marisa Tomei. Ze leken ook nog geduldig en intellectueel, in elk geval waren ze stil en lazen ze boeken. Ik voelde me in aanwezigheid van heiligen. Je reinste aanbidding. Ik had ze willen tekenen om ze te kunnen meenemen, te vatten, hun schoonheid te beheersen.

De blik van de ander

Mensen zo mooi als dit Franse stel hebben het zwaar. De blik van de ander volgt hen overal en wie zich bekeken weet, gaat zich anders gedragen. Sartre zei het al, in L’Être et le Néant (1943): de blik van de ander maakt een ding van je. Zolang je opgaat in een bepaalde activiteit zonder dat je het gevoel hebt bekeken te worden ben je volgens Sartre ‘subject’, in jezelf. Maar zodra je merkt dat iemand je bekijkt, word je een object. Stel je voor dat je in je kamer aan het dansen bent en dan ineens merkt dat de overbuurman staat te loeren: dan zul je beschaamd of geïrriteerd zijn. Die buurman heeft je gezien, geplaatst, gelabeld. Sartre heeft echter een oplossing: terugkijken naar je buurman. Wie het oordeel van de ander durft te trotseren door hem recht in de ogen te blijven kijken, herwint zijn subjectiviteit.

Jennifer Egans roman Look at me (al uit 2001, maar dankzij het succes van A Visit from the Goon Squad weer overal verkrijgbaar) gaat over zien en gezien worden en de verhouding tussen schoonheid en identiteit. Wie wordt gezien, waarom en hoe? Betekent niet gezien worden dat je er minder of niet bent? Of geeft niet gezien worden juist de rust om je zelf te kunnen blijven vormgeven? In Look at me zitten twee personages die Charlotte heten, een dertiger en een tienermeisje. De dertiger was een succesvol model. Na een auto-ongeluk heeft zij een gezichtsoperatie ondergaan waardoor haar uiterlijk is veranderd. Charlotte ziet er vrijwel hetzelfde uit als voor het ongeluk, maar niet exact. Er is iets verloren gegaan, het ondefinieerbare dat haar gezicht zo beeldschoon maakte. Ze merkt dit doordat ze na het ongeluk niet meer door anderen wordt herkend, en niet meer zoveel wordt bekeken zoals voorheen. "After the accident, I became less visible."

Niet meer gezien worden is voor Charlotte een ramp, want haar schoonheid was alles wat er was. Ze was haar gezicht. Als model was het haar vak bekeken te worden en een object te zijn, een combinatie van prettig op elkaar afgestemde vormen en kleuren, om een bepaald product of idee aan de man te brengen. Het hoort bij de professionaliteit van een model om de blik van de toeschouwer niet te verwarren met de blik van de ander in het dagelijks leven; modellen hoeven zich niet betrapt te voelen. In theorie zouden modellen in en uit hun rol moeten kunnen stappen als in een paar schoenen. Charlotte kan haar schoenen echter niet meer uit doen, zij is alleen nog deze rol. Zij heeft haar identiteit helemaal door de blik van de ander laten bepalen. Ze lijkt dat vrijwillig te doen: ze gebruikt haar uiterlijk als een pantser om intimiteit af te weren. Zolang niemand haar werkelijk kent, kan ook niemand haar kwetsen. Daarnaast gaat ze ervan uit dat wat ze ook over zichzelf zal zeggen, een ander er toch mee aan de haal zal gaan en er toch zijn eigen beeld van zal maken.

"I was careful to limit my promises. If I cared about someone, I did my best to mean what I said as I said it. But I’d given up on the whole truth, much less my ability to tell it. Most of the time, I didn’t even try. My philosophy, if you will, was eerily suited to what became my life; different cities week to week, a constant flow of settings and people; as my surroundings dissolved and reconstituted themselves, it seemed only natural that I do the same."

High school politics

Charlotte's filosofie is valide, maar het maakt haar leven leeg. Ze leeft in een spiegelpaleis, waarin alleen uiterlijkheden tellen als waarheid. Als mensen proberen verder te kijken dan haar uiterlijk, raakt ze in paniek. Iets over zichzelf vertellen, iets wat op dat moment waar is, is fysiek voor haar onmogelijk geworden. De woorden stokken in haar keel. Charlotte is de belichaming van schone schijn. Ze heeft geen idee wie ze is of kan zijn zonder de blik van de ander.

Tegenover deze mooie Charlotte staat een andere Charlotte: een tienermeisje dat helemaal niet mooi is. Lelijk is ze ook niet, eerder apart. Ze draagt een bril en gebruikt geen make-up. Charlotte is vooral geïnteresseerd in tropische vissen, niet in haar uiterlijk of wat anderen daarvan vinden. Ze is eigenzinnig. Haar broertje bewondert haar vanwege haar moed haar eigen wil te volgen.

Deze Charlotte is nieuwsgierig, maar ook wat wereldvreemd en te goed van vertrouwen. Ze heeft geen enkel besef van de high school politics. Ze heeft seks met een populaire jongen op haar school en het resultaat is teleurstellend, maar Charlotte is vooral verbaasd over wat er daarna gebeurt. Haar medescholieren wijzen haar af, als ze horen dat ze zich seks heeft toegeëigend waar zij, in haar sociale positie, geen recht op heeft. Charlotte bezit zichzelf niet meer: roddels maken haar zichtbaar. Charlotte’s reactie is niet Sartre’s oplossing om terug te kijken. Ze vlucht weg en verandert van school.

The shadow self

Terwijl de jonge Charlotte wegkijkt, is de mooie Charlotte juist een nauwkeurig waarnemer van anderen. Wellicht geeft haar pantser van schoonheid en leugens haar de ruimte om meer aandacht te besteden aan wie de ander is. Deze Charlotte ziet de shadow self, de onaangename verborgen kant van mensen, op het moment dat zij zich ongezien wanen, of te moe zijn om de schijn op te houden, om zich te schikken in de rol die de ander heeft bedacht. Ze schrijft over een ontmoeting met een man:

"This was always interesting: the moment when the surface first peeled away and what was underneath – desire, perversion, whatever it might be – moved into light. The truth. I wanted to see it. Everyone was a liar, blah-blahing their way through life, pretending to be good and constant, to have and to hold and all that. Everyone was a politician, wearing a pious face until the last possible moment when the press unearthed a taste for child amputees or a beheaded mistress chained to a radiator. (…) [I]t was only as he rose from the bed, his body illuminated by the colored lights of the city, that I caught the glint of calculation behind his eyes, a cold, blank set to his face. His shadow self, and not a nice one."

Het contrast tussen de twee seksscènes van de twee Charlottes toont dat het scherp observeren van anderen als zelfbescherming werkt, maar niet kan samengaan met het uitdrukken van het eigen zelf. Anders dan je op basis van schoonheid en ijdelheid zou verwachten gaat de jonge Charlotte in zichzelf op; de oudere Charlotte gaat op in de ander. De eerste kijkt niet goed, de tweede laat zich niet zien. Beide uitersten leveren problemen op.

Is er een oplossing, een middenweg? "We are what we see," oppert een ander personage. We weten nooit hoe de ander werkt. Dat brengt onzekerheid in menselijke verhoudingen en in het vormen van een zelfbeeld. Het zelf is voortdurend in verandering. Maar om überhaupt een zelf te kunnen vormen is het noodzakelijk je te verhouden tot de ander, te merken waar het zelf ophoudt en de ander begint. Dat kunnen we alleen leren als we zien én gezien worden en daar de balans in blijven zoeken. Het Franse stel was daar goed in, soms keken ze even naar me, vriendelijk en kalm, om dan weer gewoon verder te gaan waar ze mee bezig waren. Schoonheid sluit subjectiviteit niet uit, zolang je maar niet gaat geloven dat je het object bent dat anderen van je willen maken.

--
Dit is een gastbijdrage van Emy Koopman (Groningen, 1985). Ze studeerde Literatuurwetenschappen en Klinische psychologie en was chef eindredactie voor Vooys.

Mail

Emy Koopman (1985) is Hard//hoofd-redactielid, literatuurwetenschapper, psycholoog en schrijver. Haar debuutroman Orewoet verscheen in september 2016 bij Prometheus. // emy@hardhoofd.com

We willen je iets vertellen. Hard//hoofd is al bijna tien jaar een vrijhaven voor jonge en experimentele kunst, journalistiek en literatuur. Een walhalla voor hemelbestormers en constructieve twijfelaars, een speeltuin voor talentvolle dromers en ontheemde jonge honden. Elke dag verschijnen op onze site eigenzinnige artikelen, verhalen, poëzie, kunst, fotografie en illustraties van onze jonge makers. Én onze site is helemaal gratis.

Hoe graag we ook zouden willen; zonder jou kunnen we dit niet blijven doen. We hebben namelijk te weinig inkomsten om dit vol te houden. Met jouw hulp kunnen we de journalistiek, kunst en literatuur van de toekomst mogelijk blijven maken, en zelfs versterken.

Als je ons steunt, dan maken wij jou meteen kunstverzamelaar door je speciaal geselecteerde kunstwerken toe te sturen. Verzamel kunst en help je favoriete tijdschrift het volgende decennium door. We zullen je eeuwig dankbaar zijn. Draag Hard//hoofd een warm hart toe.

Word kunstverzamelaar
het laatste
10 jaar HH

10 jaar HH

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor verbeelding en verhalen. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. Het bestaan van zo’n plek is niet vanzelfsprekend. Sluit je daarom bij ons aan. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een... Lees meer

Tip: Kijk slechte televisie

Kijk slechte televisie

'Ik heb afleveringen van The Real Housewives waar Shakespeares beste stukken niet aan kunnen tippen.' Lees meer

 Kamikazeplastics

Kamikazeplastics

Immuuncellen die de minuscule deeltjes onschadelijk proberen te maken, bekopen dat vervolgens met hun eigen leven. Lees meer

Alles vijf sterren: DEZE SERIE IS GEWOON ZO GOED

Het voert te ver om het hele verhaal uit te leggen

Deze week worden we blij van stekjes, een queer Lees meer

Over wulken en burgemeesters 2

Over wulken en burgemeesters

'Een huis is een constructie, maar een huis is ook een gevoel dat gedeeld wordt. Er blijven sporen achter wanneer bewoners sterven. Een huis verandert terwijl het blijft staan.' Lees meer

We laten ons niet sussen 1

We laten ons niet sussen

Twee weken geleden onthaalden politici en de media 2500 protesterende boeren met open armen op het Malieveld. De 35.000 klimaatstakers en de bezorgde burgers van Extinction Rebellion konden rekenen op een stuk minder steun. Wat is er nodig om de urgentie van de klimaatcrisis echt te laten voelen?, vraagt Jarmo Berkhout zich af. De legers... Lees meer

Tip: Leer een ambacht

Leer een ambacht

Nora van Arkel ging spontaan een dag in de leer bij een Berlijnse Meisterbacker. Daar leerde ze minder te denken en meer te doen. Een tip om eens te vragen of iemand je een ambacht wil leren. Lees meer

 Staakt-het-boeren

Staakt-het-boeren

Duizenden boeren toogden naar het Malieveld met hooivork en tractor. Lees meer

Column: September Blues

September Blues

De maand september is weer voorbij en dat betekent voor Trudy afscheid nemen en opnieuw beginnen. Van haar zomerhuisje op het platteland keert ze terug naar het leven in de stad. Lees meer

Filmtrialoog: Manta Ray

Manta Ray

Redacteuren Eva van den Boogaard, Mat Hoogenboom en Oscar Spaans bezochten de bioscoop om het speelfilmdebuut van de Thaise regisseur Phuttiphong Aroonpheng te zien. Het werd een magische ervaring: Manta Ray bleek een even eenvoudige als betoverende vertelling over een voor dood achtergelaten man die door een visser uit de mangrove wordt gered. Mat: Wat... Lees meer

Hard//talk: Bij gelijke geschiktheid tellen kwaliteit en capaciteit net zo goed

Bij gelijke geschiktheid tellen kwaliteit en capaciteit net zo goed

De wereld staat in brand en dat mag niet onbeschreven blijven. In tegenstelling tot Ella Kuijpers ziet Gatool Katawazi er wél het belang van in om voorkeur te geven aan de sollicitant die de diversiteit binnen een organisatie versterkt. Afgelopen zomer schreef Ella Kuijpers een Hard//talk waarin zij pleit tegen positieve discriminatie in sollicitatieprocedures. Juist... Lees meer

Inclusiviteit

Echte inclusiviteit is nog ver weg

Het debat over diversiteit en inclusiviteit in de culturele sector gaat niet ver genoeg. Lees meer

Tip: Geef het voordeel van de twijfel

Geef het voordeel van de twijfel

Redacteur Else Boer schippert tussen cynisme en naïviteit. 'Om naïviteit te vermijden, besloot ik dat cynisme een adequate reactie op de wereld was. Maar het continu bevragen van mensen en hun beweegredenen is vermoeiend.' Lees meer

Alles vijf sterren: 14

Geen douche, geen geloof, geen adem

Deze week worden we blij van een zeiltripje naar het Markermeer, een serie over verkeerd geplaatste bewijslast, en een dansvoorstelling van Arnhemse meisjes. Lees meer

Hard//talk: Greta Thunbergs requiem voor een droom

Greta Thunbergs requiem voor een droom

Thunberg deinst er niet voor terug een onderdeel te worden van haar eigen verhaal. Lees meer

Automatische concepten 26

Over de column (niets dan goeds?)

Iduna schrijft al jaren columns voor Hard//hoofd en vraagt zich af: hoe komt het toch dat ze ergens alsnog verwarde gevoelens heeft bij het fenomeen 'column'? Een overpeinzing die terugvoert naar Iduna's jaren op de universiteit en de twijfel over de plek die ze in mag nemen in de wereld. Lees meer

Het verlies van succes 2

Het verlies van succes

In een tijd waarin het steeds noodzakelijker lijkt te worden om prestaties te etaleren, denkt Mare Groen na over het systeem achter onze opvattingen aangaande succes dan wel mislukking. Ik lig nog steeds op bed en ben de hele dag niet buiten geweest. Het is 20.00 uur. Ik heb afgesproken om naar de film te... Lees meer

Tip: Durf hardop te dromen

Durf hardop te dromen

Rose Doolan vertrok jaren geleden naar San Francisco, met wilde plannen en weinig budget. Lees meer

 De blinddoek komt af

De blinddoek komt af

Vrouwe Justitia heeft haar blinddoek afgenomen. Lees meer

Column: Mammie

Mammie

'Arme mammie, sorry mammie!', hoort Trudy in de wachtkamer van het ziekenhuis. De irritatie die dit oproept komt vanuit een nooit gedichte kloof in het verleden. En dat heeft alles met het woord 'mammie' te maken. Lees meer