Warning: array_intersect(): Expected parameter 1 to be an array, null given in /home/hardhoof/staging.hardhoofd.com/releases/20200107002828/public/content/themes/hardhoofd6/single.php on line 14
Hard//hoofd - Werther, Goethes zelfhulpboek voor zeveraars
tickets
Asset 14

Werther, Goethes zelfhulpboek voor zeveraars

Wie zwaarmoedig is, moet Goethe lezen, meent Bas Wolters. Uit diens Het lijden van de jonge Werther trok hij vijf belangrijke lessen, die een remedie vormen tegen gekte - of leiden tot echte waanzin.

De geesteszieken, de psychisch misvormden, de deerniswekkende debielen uit de wereldliteratuur hebben hun kampen opgeslagen onder onze bedden. Hun kampvuren verhitten onze matrassen en roken ons onder de lakens vandaan. De stroom aan allitererende en archaïsch aandoende neologismen van koning Dimitri Verhulst dreunt nog na in onze hoofden. De waanzin van de boekenweek heeft zijn klauwen in ons achterwerk gezet, en is de komende tijd niet van plan los te laten.

En ik ben blij toe. Want dat beetje waanzin had ik wel nodig.

Ik ben de laatste tijd namelijk nogal zwaarmoedig geweest. Niet depressief. Als je depressief bent slik je pillen, of dan slaap je het liefst de hele dag door, of dan zie je in elk hoog gebouw een uitgelezen kans. Zeggen dat je depressief bent terwijl dat niet zo is, is hetzelfde als zeggen dat je je studentenkamertje van drie bij vier onmenselijk klein vindt, terwijl in eenzelfde kamer naast je een Somalisch gezin met drie blèrende kinderen woont. Ik was dus zwaarmoedig.

Enkele weken geleden was ik op bezoek bij een vriend. Hij was bezig met belangrijke zaken (bellen met zijn vriendin), ik zocht troost in zijn boekenkast. Te midden van de waanzinnige Verhulsten en Lanoyes en grammaticageschriften stond een klein, onopvallend boekje met een witte rug. Niet echt interessant of waanzinnig zou je denken. Toch haalde ik het boekje, Goethes Het lijden van de jonge Werther, uit de kast. Van Goethe wist ik niet veel af, alleen dat hij volgens velen de laatste homo universalis was – auteur, wetenschapper, filosoof, toneelschrijver, dichter en waarschijnlijk nog wel meer. Moeilijke kost zo op de late woensdagavond, dacht ik, maar ik kon me, zwaarmoedig als ik was, vereenzelvigen met het onderwerp. Daarom begon ik met lezen. En ik stopte niet.


Beeld: Luka Karssenberg.

In Het lijden van de jonge Werther vertelt Werther in brieven aan zijn vriend Wilhelm over zijn waanzinnige liefde – verliefdheid, de meest geaccepteerde vorm van waanzin – voor Lotte. Zij kan zijn liefde echter niet beantwoorden, want ze is verloofd. Ze maakt Werther gek, door de indruk te wekken dat hij wel een kans bij haar maakt. Uiteindelijk besluit Werther niet meer te willen leven met zo’n kwellende en beknellende liefde en jaagt zichzelf een kogel door het hoofd. Waarom zou je een boek gaan lezen over een verliefdheid die tot uiterste waanzin leidt, terwijl de binnenkant van je hoofd op dat moment gitzwart is? Goethe wilde dat Werther een troostboekje was, voor hen die aan dezelfde krankzinnigheid leden als de ‘held’ van het verhaal. Een Europese zelfmoordkoorts was het gevolg. Vele jongemannen traden in Werthers voetstappen, door hun eigen lijdensweg te beëindigen met een kogel.

Mijn aard is niet zo romantisch dat ik hetzelfde lot zal ondergaan. Werther heeft mij troost geboden. Hij heeft me namelijk laten zien hoe het niet moet. Hij heeft me adviezen en inzichten gegeven. De belangrijkste adviezen die ik uit Het lijden van de jonge Werther heb gedestilleerd, deel ik graag met Werthers hedendaagse lotgenoten (in spe, man en vrouw), opdat zij hun pistolen laten liggen en hun levens weer oppakken:

1) Doe een contredansje in je tuin

Tijdens een discussie met een domineesvrouw, haar norse man en Lotte, beschouwt Werther – op dat moment nog niet lijdend aan zware manie – een slechte gemoedstoestand als een ziekte. Het medicijn ertegen bestaat volgens Lotte uit tuindansen:

'Maar we hebben onze gevoelens niet in de hand, antwoordde de domineesvrouw, – hoeveel hangt er niet af van iemands lichamelijke gesteldheid! Als iemand zich niet goed voelt kan hij het nergens met zichzelf vinden. – Dat moest ik toegeven. – Dus laten we het als een ziekte beschouwen, vervolgde ik, en ons afvragen of er geen remedie tegen bestaat. – Dat zou ik ook denken, zei Lotte. ik geloof tenminste dat het voor een groot deel van onszelf afhangt. Ik weet het van mezelf. Als me iets hindert, waar ik van uit mijn humeur dreig te raken, dan spring ik overeind, zing een paar contredansjes in de tuin, en meteen is het weg. – Dat is wat ik bedoelde, antwoordde ik; – het is hetzelfde als met luiheid, want een slecht humeur is een soort luiheid. We zijn er van nature nogal toe geneigd, en toch, als je maar eenmaal de kracht opbrengt om je te vermannen, dan gaat het werk je vlot van de hand en heb je werkelijk plezier in je activiteit.' (Uit: Het lijden van de jonge Werther, p. 42)

De beste Werther heeft gelijk: een slecht humeur is luiheid. Doe je best om jezelf een goed humeur aan te praten, en het werkt. Een contredansje is optioneel, maar luister zeer zeker niet naar donkere deprimerende muziek, kijk naar Herman Finkers of Monty Python, ga sporten of wandelen, of lees een boek van Kees van Kooten. Verder ligt het geheel aan jezelf in hoeverre deze positiviteitskuur werkt, hoe intensief je hem maakt en hoe lang je hem volgt. Maar volg hem lang genoeg, en je raakt uit je slechte humeur.

2) Andermans geluk is als een magnetronmaaltijd

Word niet jaloers bij het zien van stelletjes. Of zoals Seneca zegt: ‘Je zult nooit gelukkig zijn, als het je kwelt dat een ander gelukkig is.’ Want dat is wat we doen: onszelf spiegelen aan anderen. Als het ons ontbreekt aan geluk, zien we dat bij anderen des te sneller terug. Dus vergelijk je niet met iemand anders, want zijn of haar geluk bestaat enkel in je eigen verbeelding. Het geluk van een ander is als een magnetronmaaltijd: op de verpakking ziet ie er lekker uit, maar meestal spuug je hem direct uit als je ervan hebt geproefd.

'Onze verbeelding, die zich van nature wil laten gelden en mede gevoed wordt door de literatuur met haar fantastische beelden, creëert een hiërarchie waarin wij het laagst staan en alles buiten ons mooier lijkt, ieder ander volmaakter is. En dat heeft iets heel vanzelfsprekends. Wij voelen zo vaak onze tekorten, en juist waar het ons aan ontbreekt lijkt een ander dan vaak te bezitten, en die geven we er ook alles bij wat wíj hebben, en daarbovenop nog een bepaalde ideale voldaanheid. En daarmee heb je dan, kant-en-klaar, de grote gelukkige, een product van onszelf.' (Uit: Het lijden van de jonge Werther, p. 81-82)

3) Je bent verliefd op een potje

Om een opstapje te maken naar punt vier, maak ik een uitstapje naar Epictetus, een Griekse stoïcijn die leefde in de eerste eeuw van onze jaartelling. In zijn Zakboekje staan leefregels die je kunnen helpen om je verstand te gebruiken als je voelt dat je gevoel de overhand krijgt. Leefregel drie luidt als volgt:

'Vergeet niet om, telkens als iets je fascineert, van nut is of dierbaar, even stil te staan bij de waarde van het object. Begin maar helemaal onderop. Stel, je bent aan een potje gehecht. Zeg dan: "Aan een pótje, meer niet, ben ik gehecht." Mocht dat ooit breken, dan raak je niet van streek. En stel dat je je kind of je vrouw kust, dan is het: "Een sterveling, meer niet, geef ik een kus." Komt die ooit te overlijden, dan raak je namelijk niet van streek.'

Nu gaat het in dit betoog gelukkig niet om sterfgevallen, maar om een onbereikbare liefde. Ook hiervoor gaat Epictetus’ uitspraak echter op. Bedenk dat je verliefd ben op een mens, en daarvan zijn er genoeg. Van jezelf is er maar eentje, en om die in dienst te laten treden van iemand anders, is een doodzonde.

Beeld: Luka Karssenberg.

4) ‘Lief silhouet! Ik vermaak het aan je terug…’

Om een stap verder te gaan: je bent niet verliefd op een mens, maar op het silhouet ervan. Een silhouet dat op je muren blijft plakken en je achtervolgt tot in je dromen, waarin het verwordt tot een silhouet van een silhouet, de schijnweergave van een schijnweergave. Dit silhouet is een verre van exacte kopie van de werkelijkheid. Je hebt het met je roze glitterpen een aureool boven het hoofd getekend. Het zit op een magische eenhoorn die schijt in alle kleuren van de regenboog. Het staat enkel gegrift in je verbeelding. Dus geef het terug aan zijn rechtmatige eigenaar, voordat het, zoals bij Werther, te laat is.

'Lief silhouet! Ik vermaak het aan je terug, Lotte, en vraag je het in ere te houden. Duizend en duizend keer heb ik het gekust, duizend keer toegeknikt als ik uitging of thuiskwam.' (Uit: Het lijden van de jonge Werther, p. 164)

5) De mens heeft het geheugen van een aardappel

Bedenk dat ieder mens een potentiële alzheimerpatiënt is en dat iedereen zichzelf deze ziekte aan kan praten. Negentig procent van de gezichten van de mensen die je tegenkomt ben je binnen de minuut alweer vergeten. Waarom zou dit niet kunnen met jouw ‘Lotte’? Ruil de ene ziekte in voor de andere. Doe er je best voor, wees niet lui. Je moet er wel even voor door de spreekwoordelijke zure appel heen bijten, en hoop houden op een zoete.

'O, een mens is zo vergankelijk dat hij ook daar waar de eigenlijke zekerheid ligt van zijn zijn, waar hij het enige werkelijke stempel zet van zijn aanwezigheid, in de herinnering, in het hart van zijn beminden, dat hij ook daar tot niets vergaat, verdwijnen moet, en al zo snel!' (Uit: Het lijden van de jonge Werther, p. 113)

Werther had best wel wat nuttige dingen te vertellen. Jammer genoeg geloofde hij er zelf niet in. Laat zijn waanzin een voorbeeld zijn van hoe het niet moet. Lees Het lijden van de jonge Werther als je denkt waanzinnig te worden, als iemands silhouet aan het git in je hoofd blijft klitten, en het zal of leiden tot daadwerkelijke waanzin, of de remedie zijn tegen je zwaarmoedigheid.

Bas Wolters (1991) is afgestudeerd neerlandicus aan de Radboud Universiteit Nijmegen. Daarnaast studeerde hij Europese Letterkunde. Na een half jaar bij Uitgeverij de Geus te hebben gewerkt, ontwikkelt hij zich nu verder als tekstschrijver.

Mail

We willen je iets vertellen. Hard//hoofd is al bijna tien jaar een vrijhaven voor jonge en experimentele kunst, journalistiek en literatuur. Een walhalla voor hemelbestormers en constructieve twijfelaars, een speeltuin voor talentvolle dromers en ontheemde jonge honden. Elke dag verschijnen op onze site eigenzinnige artikelen, verhalen, poëzie, kunst, fotografie en illustraties van onze jonge makers. Én onze site is helemaal gratis.

Hoe graag we ook zouden willen; zonder jou kunnen we dit niet blijven doen. We hebben namelijk te weinig inkomsten om dit vol te houden. Met jouw hulp kunnen we de journalistiek, kunst en literatuur van de toekomst mogelijk blijven maken, en zelfs versterken.

Als je ons steunt, dan maken wij jou meteen kunstverzamelaar door je speciaal geselecteerde kunstwerken toe te sturen. Verzamel kunst en help je favoriete tijdschrift het volgende decennium door. We zullen je eeuwig dankbaar zijn. Draag Hard//hoofd een warm hart toe.

Word kunstverzamelaar
het laatste
Tip: Kijk slechte televisie

Kijk slechte televisie

'Ik heb afleveringen van The Real Housewives waar Shakespeares beste stukken niet aan kunnen tippen.' Lees meer

 Kamikazeplastics

Kamikazeplastics

Immuuncellen die de minuscule deeltjes onschadelijk proberen te maken, bekopen dat vervolgens met hun eigen leven. Lees meer

Alles vijf sterren: DEZE SERIE IS GEWOON ZO GOED

Het voert te ver om het hele verhaal uit te leggen

Deze week worden we blij van stekjes, een queer Lees meer

Over wulken en burgemeesters 2

Over wulken en burgemeesters

'Een huis is een constructie, maar een huis is ook een gevoel dat gedeeld wordt. Er blijven sporen achter wanneer bewoners sterven. Een huis verandert terwijl het blijft staan.' Lees meer

We laten ons niet sussen 1

We laten ons niet sussen

Twee weken geleden onthaalden politici en de media 2500 protesterende boeren met open armen op het Malieveld. De 35.000 klimaatstakers en de bezorgde burgers van Extinction Rebellion konden rekenen op een stuk minder steun. Wat is er nodig om de urgentie van de klimaatcrisis echt te laten voelen?, vraagt Jarmo Berkhout zich af. De legers... Lees meer

Tip: Leer een ambacht

Leer een ambacht

Nora van Arkel ging spontaan een dag in de leer bij een Berlijnse Meisterbacker. Daar leerde ze minder te denken en meer te doen. Een tip om eens te vragen of iemand je een ambacht wil leren. Lees meer

 Staakt-het-boeren

Staakt-het-boeren

Duizenden boeren toogden naar het Malieveld met hooivork en tractor. Lees meer

Column: September Blues

September Blues

De maand september is weer voorbij en dat betekent voor Trudy afscheid nemen en opnieuw beginnen. Van haar zomerhuisje op het platteland keert ze terug naar het leven in de stad. Lees meer

Filmtrialoog: Manta Ray

Manta Ray

Redacteuren Eva van den Boogaard, Mat Hoogenboom en Oscar Spaans bezochten de bioscoop om het speelfilmdebuut van de Thaise regisseur Phuttiphong Aroonpheng te zien. Het werd een magische ervaring: Manta Ray bleek een even eenvoudige als betoverende vertelling over een voor dood achtergelaten man die door een visser uit de mangrove wordt gered. Mat: Wat... Lees meer

Hard//talk: Bij gelijke geschiktheid tellen kwaliteit en capaciteit net zo goed

Bij gelijke geschiktheid tellen kwaliteit en capaciteit net zo goed

De wereld staat in brand en dat mag niet onbeschreven blijven. In tegenstelling tot Ella Kuijpers ziet Gatool Katawazi er wél het belang van in om voorkeur te geven aan de sollicitant die de diversiteit binnen een organisatie versterkt. Afgelopen zomer schreef Ella Kuijpers een Hard//talk waarin zij pleit tegen positieve discriminatie in sollicitatieprocedures. Juist... Lees meer

Inclusiviteit

Echte inclusiviteit is nog ver weg

Het debat over diversiteit en inclusiviteit in de culturele sector gaat niet ver genoeg. Lees meer

Tip: Geef het voordeel van de twijfel

Geef het voordeel van de twijfel

Redacteur Else Boer schippert tussen cynisme en naïviteit. 'Om naïviteit te vermijden, besloot ik dat cynisme een adequate reactie op de wereld was. Maar het continu bevragen van mensen en hun beweegredenen is vermoeiend.' Lees meer

Alles vijf sterren: 14

Geen douche, geen geloof, geen adem

Deze week worden we blij van een zeiltripje naar het Markermeer, een serie over verkeerd geplaatste bewijslast, en een dansvoorstelling van Arnhemse meisjes. Lees meer

Hard//talk: Greta Thunbergs requiem voor een droom

Greta Thunbergs requiem voor een droom

Thunberg deinst er niet voor terug een onderdeel te worden van haar eigen verhaal. Lees meer

Automatische concepten 26

Over de column (niets dan goeds?)

Iduna schrijft al jaren columns voor Hard//hoofd en vraagt zich af: hoe komt het toch dat ze ergens alsnog verwarde gevoelens heeft bij het fenomeen 'column'? Een overpeinzing die terugvoert naar Iduna's jaren op de universiteit en de twijfel over de plek die ze in mag nemen in de wereld. Lees meer

Het verlies van succes 2

Het verlies van succes

In een tijd waarin het steeds noodzakelijker lijkt te worden om prestaties te etaleren, denkt Mare Groen na over het systeem achter onze opvattingen aangaande succes dan wel mislukking. Ik lig nog steeds op bed en ben de hele dag niet buiten geweest. Het is 20.00 uur. Ik heb afgesproken om naar de film te... Lees meer

Tip: Durf hardop te dromen

Durf hardop te dromen

Rose Doolan vertrok jaren geleden naar San Francisco, met wilde plannen en weinig budget. Lees meer

 De blinddoek komt af

De blinddoek komt af

Vrouwe Justitia heeft haar blinddoek afgenomen. Lees meer

Column: Mammie

Mammie

'Arme mammie, sorry mammie!', hoort Trudy in de wachtkamer van het ziekenhuis. De irritatie die dit oproept komt vanuit een nooit gedichte kloof in het verleden. En dat heeft alles met het woord 'mammie' te maken. Lees meer

Alles vijf sterren: Lava, zonlicht en Dracula

Lava, zonlicht en Dracula

Deze week sterren voor twee klassieke films en een zonnige wekker. Lees meer