Massamoord in een esthetisch spektakel." /> Massamoord in een esthetisch spektakel." />
Asset 14

Waltz with Bashir

 waltz_with_bashir1

WALTZ WITH BASHIR (Israël, Ari Folman: 2008) is de meest spectaculaire en tegelijkertijd meest gruwelijke animatiefilm die ik in tijden heb gezien. Een film die rechtstreeks door je oogvlies je hersenen binnendringt en daar in één van je kwabben lange tijd blijft rondhangen. Deze film wil iets van zijn publiek, maar wat precies? Is het een geschiedenisles, een politieke film? Is het ‘Anti war’, een bemiddelaar? Documentaire of fictie? Is het vooral een visueel spektakel met een vette soundtrack? Of is het een bord spaghetti, dat je met geduld uit elkaar moet trekken en vakkundig met één hand om je vork moet draaien, zonder de tomatensaus op je shirt te kliederen?

Stap 1: het uit elkaar trekken. In een notendop vertelt deze Israëlische animatiefilm het verhaal van de Israëlische soldaat Ari Folman (inderdaad, de film is autobiografisch) die tijdens de invasie van Israël in Libanon in 1982 toeziet hoe twee Palestijnse vluchtelingenkampen door de christelijke Falangisten worden uitgemoord en zich hier later niets meer van kan herinneren. De traumatische oorlogsbeleving van de filmregisseur staat centraal. Folman heeft deze oorlogservaringen totaal verdrongen en probeert zijn geheugen te reconstrueren via interviews met medeveteranen, waardoor de film trekken heeft van een documentaire. Kortom, deze film gaat over Joden, die zagen hoe Christenen Palestijnen afslachtten en hier een trauma aan over hielden. Wat leren we hiervan? Oorlog, zoals iedere oorlog, is nutteloos. Deze subtekst is heel degelijk, bijna banaal of prozaïsch.

Deze lezing doet de film geen recht aan, want WALTZ WITH BASHIR is anders dan de meeste oorlogsfilms. Het kent geen glamour en overwinning, zoals in de gemiddelde Amerikaanse oorlogfilm en het is niet anti- of pro-Israël. Ethische categorieën als goed en kwaad ontbreken. Sterker nog, in plaats van ethische vraagstukken aan te snijden, kiest de regisseur een esthetische strategie, die daar als leer van het schone zoveel minder geschikt voor lijkt. Animatie lijkt hier namelijk ingezet als stijlmiddel. De visuele stijl van de film is absoluut fantastisch, zelfs bijna poëtisch, geschapen om er een esthetisch genot aan te beleven. Is ze in werkelijkheid geschapen met deze verwachting? Nee. De stijl en thematiek van WALTZ FOR BASHIR vallen samen in een voor het werk noodzakelijke vorm. Hoe werkt dat precies?

Animatie geeft complete artistieke vrijheid, omdat je niet beperkt wordt door een budget. Alles wat je je verbeeld, kan gerepresenteerd worden, bijvoorbeeld een reusachtige blote vrouw als bootje op zee. Vind die maar eens. De regisseur wilde niet alleen een film maken over oorlog, maar vooral over de complexiteit van het menselijke geheugen en traumaverwerking. Animatie maakt het mogelijk om in het hoofd en in het verleden van de getraumatiseerde hoofdfiguur, in dit geval de regisseur zelf, te kruipen. In de film zijn niet alleen de herinneringen van Folman, maar ook de herinneringen van zijn medeveteranen vertekend tot surrealistische associaties. In de film bieden deze surrealistische droomsequenties weerstand aan het verhaal. Ze representeren een proces van dissociatie met het verleden; de merkwaardige paradox van een traumatische ervaring, die zowel herinnerd als vergeten wordt.

Het gaat nog verder (dit is het vakkundige vork-gedeelte). Door deze film te maken suggereert Folman dat animatie het enige bruikbare werktuig is om onrepresenteerbare historische gebeurtenissen te representeren. Hij gaat ethische dilemma’s omtrent massavernietiging te lijf vanuit de esthetiek, die daar, zoals gezegd, zoveel minder geschikt voor lijkt. Bij een trauma van deze omvang falen ethische categorieën als goed en kwaad. Helemaal in een situatie waarin iedereen op een bepaalde manier medeplichtig is. Een tegenstelling als goed/kwaad wordt in een dergelijke oorlogssituatie zelfs betekenisloos. Om de toeschouwer in staat te stellen deze gruwelijkheden bewust te ervaren, om ons te laten voelen, om steen weer tot steen te maken, bestaat datgene wat wij kunst noemen.

WALTZ WITH BASHIR staat wat dat betreft in de traditie van de Russisch Formalisten. Nu niet denken: gatver nee, want het is heel interessant. De methode die Folman hanteert doet namelijk denken aan het procédé dat uit het Russisch Formalisme stamt: ‘ostranenie’ (afgeleid van het Russische woord strannie, dat vreemd betekend). Vorm is voor formalisten niets meer of minder dan de concrete vorm, die tot een proces van artistieke waarneming voert. De kunst heeft tot doel de mens een ervaring van het object te geven. We voelen bijvoorbeeld niet meer zoveel bij het begrip oorlog of massavernietiging. In de woorden van de Formalisten: zonder opvallende vorm ‘vervluchtigt het leven en verdwijnt het in het niets’. De begrippen zijn te normaal en de beelden op het journaal, van moeders zonder kinderen en kinderen zonder beentjes en moeders, hebben we te vaak gezien.

Het komt dus harder aan als we zien hoe moeders en kinderen vet spectaculair worden afgeslacht, namelijk prachtig getekend en onder begeleiding van een toffe soundtrack. Massamoord in een vorm waar we esthetisch genot aan beleven. Dat voelt pervers. Deze tegenstrijdigheid werkt vervreemdend en daardoor indringend. Het verdwijnt niet in het niets. Hoewel ik vind dat de animatievorm het realisme niet aantast, kiest de regisseur er toch voor om op het einde over te schakelen naar echt materiaal, real footage. Dit om persé te vermijden dat het publiek de zaal zou verlaten, denkend: wow, dit was een vette animatiefilm, gruwelijk! In de woorden van Folman: ‘Ik wil dat iedereen weet, dat achter deze prachtige tekeningen, de te gekke muziek, echte mensen schuilen. Ze zijn vermoord. Er waren kinderen bij. Er waren vrouwen. Vijfduizend mensen.’ Draai dat maar eens om je vork zonder te spetteren.

Mail

Annabel

We willen je iets vertellen. Hard//hoofd is al bijna tien jaar een vrijhaven voor jonge en experimentele kunst, journalistiek en literatuur. Een walhalla voor hemelbestormers en constructieve twijfelaars, een speeltuin voor talentvolle dromers en ontheemde jonge honden. Elke dag verschijnen op onze site eigenzinnige artikelen, verhalen, poëzie, kunst, fotografie en illustraties van onze jonge makers. Én onze site is helemaal gratis.

Hoe graag we ook zouden willen; zonder jou kunnen we dit niet blijven doen. We hebben namelijk te weinig inkomsten om dit vol te houden. Met jouw hulp kunnen we de journalistiek, kunst en literatuur van de toekomst mogelijk blijven maken, en zelfs versterken.

Als je ons steunt, dan maken wij jou meteen kunstverzamelaar door je speciaal geselecteerde kunstwerken toe te sturen. Verzamel kunst en help je favoriete tijdschrift het volgende decennium door. We zullen je eeuwig dankbaar zijn. Draag Hard//hoofd een warm hart toe.

Word kunstverzamelaar

Notice: Undefined variable: articleCount in /home/hardhoof/staging.hardhoofd.com/releases/20200503005100/public/content/themes/hardhoofd6/components/ctas/latest-posts.php on line 24
het laatste
10 jaar HH

10 jaar HH

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor verbeelding en verhalen. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. Het bestaan van zo’n plek is niet vanzelfsprekend. Sluit je daarom bij ons aan. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een... Lees meer

Tip: Kijk slechte televisie

Kijk slechte televisie

'Ik heb afleveringen van The Real Housewives waar Shakespeares beste stukken niet aan kunnen tippen.' Lees meer

 Kamikazeplastics

Kamikazeplastics

Immuuncellen die de minuscule deeltjes onschadelijk proberen te maken, bekopen dat vervolgens met hun eigen leven. Lees meer

Alles vijf sterren: DEZE SERIE IS GEWOON ZO GOED

Het voert te ver om het hele verhaal uit te leggen

Deze week worden we blij van stekjes, een queer Lees meer

Over wulken en burgemeesters 2

Over wulken en burgemeesters

'Een huis is een constructie, maar een huis is ook een gevoel dat gedeeld wordt. Er blijven sporen achter wanneer bewoners sterven. Een huis verandert terwijl het blijft staan.' Lees meer

We laten ons niet sussen 1

We laten ons niet sussen

Twee weken geleden onthaalden politici en de media 2500 protesterende boeren met open armen op het Malieveld. De 35.000 klimaatstakers en de bezorgde burgers van Extinction Rebellion konden rekenen op een stuk minder steun. Wat is er nodig om de urgentie van de klimaatcrisis echt te laten voelen?, vraagt Jarmo Berkhout zich af. De legers... Lees meer

Tip: Leer een ambacht

Leer een ambacht

Nora van Arkel ging spontaan een dag in de leer bij een Berlijnse Meisterbacker. Daar leerde ze minder te denken en meer te doen. Een tip om eens te vragen of iemand je een ambacht wil leren. Lees meer

 Staakt-het-boeren

Staakt-het-boeren

Duizenden boeren toogden naar het Malieveld met hooivork en tractor. Lees meer

Column: September Blues

September Blues

De maand september is weer voorbij en dat betekent voor Trudy afscheid nemen en opnieuw beginnen. Van haar zomerhuisje op het platteland keert ze terug naar het leven in de stad. Lees meer

Filmtrialoog: Manta Ray

Manta Ray

Redacteuren Eva van den Boogaard, Mat Hoogenboom en Oscar Spaans bezochten de bioscoop om het speelfilmdebuut van de Thaise regisseur Phuttiphong Aroonpheng te zien. Het werd een magische ervaring: Manta Ray bleek een even eenvoudige als betoverende vertelling over een voor dood achtergelaten man die door een visser uit de mangrove wordt gered. Mat: Wat... Lees meer

Hard//talk: Bij gelijke geschiktheid tellen kwaliteit en capaciteit net zo goed

Bij gelijke geschiktheid tellen kwaliteit en capaciteit net zo goed

De wereld staat in brand en dat mag niet onbeschreven blijven. In tegenstelling tot Ella Kuijpers ziet Gatool Katawazi er wél het belang van in om voorkeur te geven aan de sollicitant die de diversiteit binnen een organisatie versterkt. Afgelopen zomer schreef Ella Kuijpers een Hard//talk waarin zij pleit tegen positieve discriminatie in sollicitatieprocedures. Juist... Lees meer

Inclusiviteit

Echte inclusiviteit is nog ver weg

Het debat over diversiteit en inclusiviteit in de culturele sector gaat niet ver genoeg. Lees meer

Tip: Geef het voordeel van de twijfel

Geef het voordeel van de twijfel

Redacteur Else Boer schippert tussen cynisme en naïviteit. 'Om naïviteit te vermijden, besloot ik dat cynisme een adequate reactie op de wereld was. Maar het continu bevragen van mensen en hun beweegredenen is vermoeiend.' Lees meer

Alles vijf sterren: 14

Geen douche, geen geloof, geen adem

Deze week worden we blij van een zeiltripje naar het Markermeer, een serie over verkeerd geplaatste bewijslast, en een dansvoorstelling van Arnhemse meisjes. Lees meer

Hard//talk: Greta Thunbergs requiem voor een droom

Greta Thunbergs requiem voor een droom

Thunberg deinst er niet voor terug een onderdeel te worden van haar eigen verhaal. Lees meer

Automatische concepten 26

Over de column (niets dan goeds?)

Iduna schrijft al jaren columns voor Hard//hoofd en vraagt zich af: hoe komt het toch dat ze ergens alsnog verwarde gevoelens heeft bij het fenomeen 'column'? Een overpeinzing die terugvoert naar Iduna's jaren op de universiteit en de twijfel over de plek die ze in mag nemen in de wereld. Lees meer

Het verlies van succes 2

Het verlies van succes

In een tijd waarin het steeds noodzakelijker lijkt te worden om prestaties te etaleren, denkt Mare Groen na over het systeem achter onze opvattingen aangaande succes dan wel mislukking. Ik lig nog steeds op bed en ben de hele dag niet buiten geweest. Het is 20.00 uur. Ik heb afgesproken om naar de film te... Lees meer

Tip: Durf hardop te dromen

Durf hardop te dromen

Rose Doolan vertrok jaren geleden naar San Francisco, met wilde plannen en weinig budget. Lees meer

 De blinddoek komt af

De blinddoek komt af

Vrouwe Justitia heeft haar blinddoek afgenomen. Lees meer

Column: Mammie

Mammie

'Arme mammie, sorry mammie!', hoort Trudy in de wachtkamer van het ziekenhuis. De irritatie die dit oproept komt vanuit een nooit gedichte kloof in het verleden. En dat heeft alles met het woord 'mammie' te maken. Lees meer