nieuwsbrief
Asset 14

Maskers houden van mensen

Cultuurwetenschapper Joost Vormeer ziet overal maskers en soms ook wat erachter schuilgaat. Ze tonen evenveel als ze verhullen.

Mail

In de zomer van 2012 orakelde trendwatcher Lidewij Edelkoort in het programma Zomergasten over de trend om gezichten te verbergen. Toen voorspelde ze de terugkeer van de cape. Anonimiteit wordt weer op waarde geschat, bezwoer Edelkoort, die door Time Magazine tot één van de 25 invloedrijkste modekenners van deze tijd is uitgeroepen. Bankiers en CEOs hebben veel geld over voor haar associaties.

Ze doet me een beetje denken aan een personage in Cosmopolis van de Canadese regisseur David Cronenberg. In deze film wordt een jonge multimiljonair, Eric Packer, rondgereden door de straten van New York, op weg naar zijn kappersafspraak. Een van de mensen die hij in zijn limousine ontvangt is zijn chief of theory, een vrouw die net als Edelkoort raadselachtige uitspraken doet over onze tijd of de nabije toekomst.

Maar wordt anonimiteit daadwerkelijk weer op waarde geschat? In ieder geval is door de onthullingen van Edward Snowden een debat op gang gekomen over het belang van online privacy. Het Amsterdamse platform Mediamatic koppelt de toenemende behoefte van overheden om burgers in de gaten te houden en hun gegevens te verzamelen – vooral na de aanslagen van 11 september – aan de trend in mode, fotografie en beeldende kunst om gezichten te verbergen of te transformeren. Hoe reageren kunstenaars op die toenemende behoefte aan surveillance? Hoe is het om even met een ‘geleend’ gezicht door het leven te gaan? In de expositie Faceless zijn verschillende werken rond die vraag bij elkaar gebracht, waaronder veel foto’s en afbeeldingen van gemaskerde gezichten en sculpturen.

Illustratie: Merlijn van Bijsterveldt.

De laatste keer dat ik een masker heb gedragen was op de kleuterschool. Wij maakten ze zelf, met papier en elastiekjes die je om je oren moest doen. Hoe erg we ook ons best deden, ze wilden maar niet eng worden, want je zag meteen wie erachter zat. Ik herinner me ook dat ik een keer erg bang werd van een afbeelding in een jeugdatlas van een masker uit Bolivia dat de duivel moest voorstellen. Het kleurrijke gezicht met twee uitpuilende ogen keek me grijzend aan. Ik begreep het niet. Waarom zouden mensen de duivel willen spelen? Ik kom uit een protestantse omgeving. Voor mij was de duivel een wezen dat zo allesomvattend duister was dat ik me van hem geen voorstelling kon maken. Het masker liet mij iets zien wat ik niet had kunnen bedenken.

Nu zie ik soortgelijke ‘etnische’ maskers vooral in hippe videoclips opduiken. Het is een trend. Er zijn zelfs artiesten die maskers dragen als ze optreden, zoals de Britse DJ SBTRKT. In zijn video voor de track ‘Pharaohs’ komen verschillende vormen van gezichtsbedekking in beeld, zoals ‘Afrikaanse’ maskers (zo zien ze eruit, of ze echt Afrikaans zijn weet ik niet), weelderige bloemenmaskers, maar ook een zwarte helm. De zangeres heeft nu eens een witte verticale streep in haar gezicht, dan weer een paar kleurrijke strepen rondom haar ogen.

In de video voor het nummer ‘Are you…can you…were you? (Felt)’ van de Amerikaanse hiphopband Shabazz Palaces zie je in het begin een aantal maskers in een ruimte hangen. Zijn het maskers van Native Americans? Ook dat wordt mij niet helemaal duidelijk. Daarna vertelt de clip het verhaal van een meisje van Ethiopische afkomst dat problemen met haar conservatieve moeder heeft omdat ze zich westers kleedt. Hun ruzie is onverstaanbaar, want ze discussiëren in het Amhaars, maar af en toe hoor je fragmenten Engels. ‘Who cares about lipstick!’, roept het meisje op een bepaald moment. In huis hangen afbeeldingen en andere symbolen die waarschijnlijk religieus zijn. Hoewel het verhaal van de clip vrij eenvoudig is, kan ik er toch moeilijk vat op krijgen. Het lijkt alsof een deel van de clip voor mij als buitenstaander is verzegeld. Maar dat is ook wat traditionele maskers uit andere culturen doen. Hun betekenis is alleen voor ingewijden bedoeld.

Sommige maskers vervullen nog steeds een ceremoniële rol, ook in Europa. Op straat tijdens carnaval bijvoorbeeld, als mensen hun leiders parodiëren. Of tijdens protesten en opstanden, als mensen hun leiders bekritiseren. In Cosmopolis zie je dat sommige anarchisten die om de limousine van de hoofdpersoon Eric Packer heen lopen maskers dragen. Het kapitalisme heeft voor hen een gezicht: dat van Packer, de knappe speculant in zijn geblindeerde limousine. Als hij even later uitstapt gooit een van de anarchisten een taart in zijn gezicht. Het mooie ‘gezicht van kapitalisme’ is dan even besmeurd.

In revoluties spelen maskers een belangrijke rol. Gasmaskers en bivakmutsen zijn natuurlijke geen overbodige luxe voor een knokpartij met de oproerpolitie. Bovendien is de gemiddelde opstandeling gebaat bij een zekere anonimiteit. Daarnaast is het visuele aspect belangrijk. Revoluties hebben symbolen nodig. Tijdens de protesten van Occupy dook steeds het glimlachende Guy Fawkes-masker op. De historische figuur Fawkes beraamde in 1605 een aanslag op de House of Lords en sindsdien speelt een masker van zijn gezicht een belangrijke rol tijdens jaarlijkse festiviteiten die Fawkes’ arrestatie herdenken. Nadat in 1982 het masker opdook in de graphic novel ‘V for Vendetta’ werd het geleidelijk een symbool voor opstand en onvrede. En tijdens de Franse Revolutie maakte Marie Tussaud, nu bekend van het wassenbeeldenmuseum, dodenmaskers voor veroordeelden als Marie Antoinette en Robespierre. Deze maskers werden in optochten door de straten van Parijs omhoog gehouden voor een maximaal visueel effect.

De maskers op straat vandaag de dag zijn soms ook duister, maar beter te begrijpen omdat er een brede (politieke) context is. In videoclips zijn maskers raadselachtig, in zichzelf gekeerd, bijna autonoom. Hoe minder je ervan weet, des te groter dat effect.

Pas toen ik het Boliviaanse masker dat ik in die jeugdatlas heb gezien jaren later op internet opzocht, begreep ik waar het vandaan kwam. Het voorwerp wordt tijdens het carnaval van Oruro gedragen, een religieus festival dat op de Werelderfgoedlijst van de UNESCO staat. Nu kijk ik er met andere ogen naar, want ik kan het in een context plaatsen. Dat enge masker van toen is eigenlijk best mooi.

Joost Vormeer (1983) is cultuurwetenschapper en freelance journalist.

Merlijn van Bijsterveld is illustrator. Zijn illustraties zijn vaak humoristisch van aard waarbij hij een andere draai aan de context geeft.

We willen je iets vertellen. Hard//hoofd is al bijna tien jaar een vrijhaven voor jonge en experimentele kunst, journalistiek en literatuur. Een walhalla voor hemelbestormers en constructieve twijfelaars, een speeltuin voor talentvolle dromers en ontheemde jonge honden. Elke dag verschijnen op onze site eigenzinnige artikelen, verhalen, poëzie, kunst, fotografie en illustraties van onze jonge makers. Én onze site is helemaal gratis.

Hoe graag we ook zouden willen; zonder jou kunnen we dit niet blijven doen. We hebben namelijk te weinig inkomsten om dit vol te houden. Met jouw hulp kunnen we de journalistiek, kunst en literatuur van de toekomst mogelijk blijven maken, en zelfs versterken.

Als je ons steunt, dan maken wij jou meteen kunstverzamelaar door je speciaal geselecteerde kunstwerken toe te sturen. Verzamel kunst en help je favoriete tijdschrift het volgende decennium door. We zullen je eeuwig dankbaar zijn. Draag Hard//hoofd een warm hart toe.

Word kunstverzamelaar
het laatste
Tip: Kijk slechte televisie

Kijk slechte televisie

'Ik heb afleveringen van The Real Housewives waar Shakespeares beste stukken niet aan kunnen tippen.' Lees meer

 Kamikazeplastics

Kamikazeplastics

Immuuncellen die de minuscule deeltjes onschadelijk proberen te maken, bekopen dat vervolgens met hun eigen leven. Lees meer

Alles vijf sterren: DEZE SERIE IS GEWOON ZO GOED

Het voert te ver om het hele verhaal uit te leggen

Deze week worden we blij van stekjes, een queer Lees meer

Over wulken en burgemeesters 2

Over wulken en burgemeesters

'Een huis is een constructie, maar een huis is ook een gevoel dat gedeeld wordt. Er blijven sporen achter wanneer bewoners sterven. Een huis verandert terwijl het blijft staan.' Lees meer

We laten ons niet sussen 1

We laten ons niet sussen

Twee weken geleden onthaalden politici en de media 2500 protesterende boeren met open armen op het Malieveld. De 35.000 klimaatstakers en de bezorgde burgers van Extinction Rebellion konden rekenen op een stuk minder steun. Wat is er nodig om de urgentie van de klimaatcrisis echt te laten voelen?, vraagt Jarmo Berkhout zich af. De legers... Lees meer

Tip: Leer een ambacht

Leer een ambacht

Nora van Arkel ging spontaan een dag in de leer bij een Berlijnse Meisterbacker. Daar leerde ze minder te denken en meer te doen. Een tip om eens te vragen of iemand je een ambacht wil leren. Lees meer

 Staakt-het-boeren

Staakt-het-boeren

Duizenden boeren toogden naar het Malieveld met hooivork en tractor. Lees meer

Column: September Blues

September Blues

De maand september is weer voorbij en dat betekent voor Trudy afscheid nemen en opnieuw beginnen. Van haar zomerhuisje op het platteland keert ze terug naar het leven in de stad. Lees meer

Filmtrialoog: Manta Ray

Manta Ray

Redacteuren Eva van den Boogaard, Mat Hoogenboom en Oscar Spaans bezochten de bioscoop om het speelfilmdebuut van de Thaise regisseur Phuttiphong Aroonpheng te zien. Het werd een magische ervaring: Manta Ray bleek een even eenvoudige als betoverende vertelling over een voor dood achtergelaten man die door een visser uit de mangrove wordt gered. Mat: Wat... Lees meer

Hard//talk: Bij gelijke geschiktheid tellen kwaliteit en capaciteit net zo goed

Bij gelijke geschiktheid tellen kwaliteit en capaciteit net zo goed

De wereld staat in brand en dat mag niet onbeschreven blijven. In tegenstelling tot Ella Kuijpers ziet Gatool Katawazi er wél het belang van in om voorkeur te geven aan de sollicitant die de diversiteit binnen een organisatie versterkt. Afgelopen zomer schreef Ella Kuijpers een Hard//talk waarin zij pleit tegen positieve discriminatie in sollicitatieprocedures. Juist... Lees meer

Inclusiviteit

Echte inclusiviteit is nog ver weg

Het debat over diversiteit en inclusiviteit in de culturele sector gaat niet ver genoeg. Lees meer

Tip: Geef het voordeel van de twijfel

Geef het voordeel van de twijfel

Redacteur Else Boer schippert tussen cynisme en naïviteit. 'Om naïviteit te vermijden, besloot ik dat cynisme een adequate reactie op de wereld was. Maar het continu bevragen van mensen en hun beweegredenen is vermoeiend.' Lees meer

Alles vijf sterren: 14

Geen douche, geen geloof, geen adem

Deze week worden we blij van een zeiltripje naar het Markermeer, een serie over verkeerd geplaatste bewijslast, en een dansvoorstelling van Arnhemse meisjes. Lees meer

Hard//talk: Greta Thunbergs requiem voor een droom

Greta Thunbergs requiem voor een droom

Thunberg deinst er niet voor terug een onderdeel te worden van haar eigen verhaal. Lees meer

Automatische concepten 26

Over de column (niets dan goeds?)

Iduna schrijft al jaren columns voor Hard//hoofd en vraagt zich af: hoe komt het toch dat ze ergens alsnog verwarde gevoelens heeft bij het fenomeen 'column'? Een overpeinzing die terugvoert naar Iduna's jaren op de universiteit en de twijfel over de plek die ze in mag nemen in de wereld. Lees meer

Het verlies van succes 2

Het verlies van succes

In een tijd waarin het steeds noodzakelijker lijkt te worden om prestaties te etaleren, denkt Mare Groen na over het systeem achter onze opvattingen aangaande succes dan wel mislukking. Ik lig nog steeds op bed en ben de hele dag niet buiten geweest. Het is 20.00 uur. Ik heb afgesproken om naar de film te... Lees meer

Tip: Durf hardop te dromen

Durf hardop te dromen

Rose Doolan vertrok jaren geleden naar San Francisco, met wilde plannen en weinig budget. Lees meer

 De blinddoek komt af

De blinddoek komt af

Vrouwe Justitia heeft haar blinddoek afgenomen. Lees meer

Column: Mammie

Mammie

'Arme mammie, sorry mammie!', hoort Trudy in de wachtkamer van het ziekenhuis. De irritatie die dit oproept komt vanuit een nooit gedichte kloof in het verleden. En dat heeft alles met het woord 'mammie' te maken. Lees meer

Alles vijf sterren: Lava, zonlicht en Dracula

Lava, zonlicht en Dracula

Deze week sterren voor twee klassieke films en een zonnige wekker. Lees meer