Illustratie: Rosanne Groeneweg

Dansen in een galerie en kijkend leren in het theater: interactieve kunst doet leven." />

Illustratie: Rosanne Groeneweg

Dansen in een galerie en kijkend leren in het theater: interactieve kunst doet leven." />
nieuwsbrief
Asset 14

Kijken is doen

Dans is toch niet alleen om naar te kijken? Een expositie in de Londense Hayward Gallery en een voorstelling van choreografe Andrea Božić getuigden van een zeldzame openheid. Ze maken van Roos zelfs een actieve kijker en danser. Dood aan de toeschouwer, lange leve de deelnemer!

Mail

“Oh nee, ik wil niet meedoen. Ik kan niet dansen, echt niet. Ik ben hier toch niet gekomen om zelf op het podium te staan?” Interactieve voorstellingen of installaties roepen vaak weerstand op; mensen worden bang, vinden het 'lekker makkelijk' van een kunstenaar om het aan het publiek over te laten, of hebben er simpelweg een hekel aan. Dit is begrijpelijk - met veilig achterover leunen kom je bij zo'n voorstelling niet meer weg - maar onterecht.

Op een grijze maandagochtend in december stapte ik de Hayward Gallery in Londen binnen en keek verbaasd om me heen; tot mijn grote blijdschap bleek ik in een speeltuin te zijn beland. De veelgeprezen expositie Move: Choreographing You laat de toeschouwer niet alleen kijken, maar vooral ook springen, dansen, balanceren en zwaaien. De uitgebreide expositie toonde de geschiedenis van de relatie tussen beeldende kunst en dans en tussen de toeschouwer en de kunstenaar. In de jaren '60 ontstond er een radicale verschuiving in de scheidslijn tussen de kunstenaar en zijn publiek; de aanwezigheid en ervaring van de toeschouwer werden essentieel voor het kunstwerk zelf. De verheven maker die zijn werk de wereld instuurt en het door passief publiek laat bekijken, maakte plaats voor de kunstenaar die zijn ideeën voorlegt en samen met de toeschouwers een kunstwerk laat ontstaan.

Er stonden werken van vooraanstaande kunstenaars van de afgelopen vijftig jaar opgesteld. Zo slingerde ik door een woud van ringen van William Forsythe, perste ik me door de groene gang van Bruce Nauman en beleefde ik een intiem moment met een danser in het werk van Franz Erhard Walther. Na drie uur in de speeltuin te hebben doorgebracht, stond ik weer buiten, en wilde ik meer doen, meer spelen, meer leren. Waarom is kunst nog steeds voor het grootste deel alleen om naar te kijken?

Illustratie: Rosanne Groeneweg

Theater zonder toeschouwers

De hedendaagse Franse filosoof Jacques Rancière schreef een tekst met als titel The Emancipated Spectator waarin hij pleit voor een “theater zonder toeschouwers”. In dit theater kan de toeschouwer actief leren van een theatermaker, in plaats van passief toekijken naar wat er zich afspeelt. Rancière bedoelt niet per se dat de toeschouwers fysiek aanwezig moeten zijn in het kunstwerk, zoals bij de werken in de Hayward Gallery; interactief theater is een houding, een manier van kijken en denken. Dit idee werd me duidelijk bij de voorstelling After Trio A van choreografe Andrea Božić.

Opgeleid tot danseres en choreografe in Kroatië en Nederland, maakt Božić (1970) voorstellingen waarin de relatie tussen werkelijkheid en virtualiteit een centrale rol speelt. Voor het Cover Project, een project waarin choreografen werden gevraagd een versie van een andere dansvoorstelling te maken, koos ze een deel uit Trio A, een werk van de invloedrijke Amerikaanse choreografe Yvonne Rainer. Ze voelt een verwantschap met Rainers radicale houding en haar streven naar openheid. Naast Trio A is Rainers beroemde No Manifesto uit 1965 een belangrijke bron voor de voorstelling geweest, vertelt Božić. In dit manifest wilde Rainer definitief af van de virtuoze, spectaculaire dans: “No to spectacle. No to virtuosity. No to style. No to seduction of spectator by the wiles of the perfomer,” schreef Rainer en dat is ook wat je ziet in een werk als Trio A. Božić: “Rainers Trio A, en ook mijn After Trio A, zijn gebaseerd op continuïteit en de rol van de toeschouwer. Continuïteit, omdat er niet naar een climax wordt gedanst zoals dat gebruikelijk is in de westerse danstraditie. In het werk van Rainer zijn alle bewegingen even belangrijk, en niets ondergeschikt aan een hoogtepunt.” Daarnaast wilde Rainer af van de verheven narcistische danser tegenover de voyeuristische toeschouwer, en volgens Božić moet dat ook politiek worden begrepen: “Dit gaat echt om hoe mensen met elkaar omgaan en hoe we in de wereld staan. In deze dans kijkt de danser bijvoorbeeld nooit direct naar het publiek, het gezicht is altijd afgewend of de ogen gesloten.”

Yes to mistakes

De twee pijlers van Rainer, continuïteit en de rol van de toeschouwer heeft Božić in haar cover nog verder doorgevoerd. Kort gezegd zien we in After Trio A een video waarin in korrelig zwart-wit Yvonne Rainer zelf haar werk danst. De twee dansers op het speelvlak is gevraagd om direct, zonder voorkennis, het stuk mee te dansen. Voor het publiek leren en dansen ze de dans: de eerste danser aan de hand van de registratie van Rainer, de tweede danser kijkt alleen naar de eerste. Ze doen hun uiterste best de danspassen in zich op te nemen en doen het stukje bijna twintig keer achter elkaar, waarbij ze het soms ook zonder video moeten doen. Iedere keer dat de dansers het stukje weer doen, is het anders, iedere keer leren ze bij of vergeten ze weer een stukje. Als toeschouwer zie je alles en ben je deelgenoot van hun leerproces, je kijkt mee, probeert de juiste passen te herinneren en vergelijkt de dansers. Al kijkend en lerend zie je ook hoe de dansers zich de bewegingen eigen maken, hoe ze de bewegingen interpreteren en hoezeer de dansers van elkaar verschillen. Božić plaatst de dansers in een zeer kwetsbare positie, en de toeschouwer in een zeldzaam kritische. “Yes to presence. Yes to courage. Yes to mistakes”, schrijft Božić in haar After No Manifesto, als reactie op Rainer. After Trio A is niet alleen een werk waarin de ideeën van Rainer en Božić samenkomen maar ook een werk over het maken van een kopie, interpretatie en reactie. “Het manifest van Rainer is natuurlijk een onmogelijkheid, het is een nee tegen alles”, zegt Božić. “In de jaren '60 werd duidelijk wat er niet meer moest, maar het is nog niet duidelijk wat er wel moet. Wij zitten nu nog altijd in hetzelfde tijdperk, en wij moeten een antwoord geven op de problemen die toen zijn aangekaart. Niet alleen op het gebied van dans, maar op wereldschaal. Hoe verhouden wij ons tot elkaar, en hoe gaan we om met de wereld?”

Het is hoog tijd om de grenzen tussen kunstenaar en toeschouwer, tussen kunst en wereld niet alleen te verwerpen maar ook te verdiepen. In live art en dans proberen makers een open en oprechte relatie aan te gaan met de toeschouwer. Kijken is niet achterover leunen, kijken wordt leren, leren wordt denken, denken wordt doen. Dat vergt moed, zowel van de maker als van de toeschouwer, maar hopelijk wordt dan al het theater interactief. “Yes to courage!”

Roos Euwe

We willen je iets vertellen. Hard//hoofd is al bijna tien jaar een vrijhaven voor jonge en experimentele kunst, journalistiek en literatuur. Een walhalla voor hemelbestormers en constructieve twijfelaars, een speeltuin voor talentvolle dromers en ontheemde jonge honden. Elke dag verschijnen op onze site eigenzinnige artikelen, verhalen, poëzie, kunst, fotografie en illustraties van onze jonge makers. Én onze site is helemaal gratis.

Hoe graag we ook zouden willen; zonder jou kunnen we dit niet blijven doen. We hebben namelijk te weinig inkomsten om dit vol te houden. Met jouw hulp kunnen we de journalistiek, kunst en literatuur van de toekomst mogelijk blijven maken, en zelfs versterken.

Als je ons steunt, dan maken wij jou meteen kunstverzamelaar door je speciaal geselecteerde kunstwerken toe te sturen. Verzamel kunst en help je favoriete tijdschrift het volgende decennium door. We zullen je eeuwig dankbaar zijn. Draag Hard//hoofd een warm hart toe.

Word kunstverzamelaar
het laatste
Tip: Kijk slechte televisie

Kijk slechte televisie

'Ik heb afleveringen van The Real Housewives waar Shakespeares beste stukken niet aan kunnen tippen.' Lees meer

 Kamikazeplastics

Kamikazeplastics

Immuuncellen die de minuscule deeltjes onschadelijk proberen te maken, bekopen dat vervolgens met hun eigen leven. Lees meer

Alles vijf sterren: DEZE SERIE IS GEWOON ZO GOED

Het voert te ver om het hele verhaal uit te leggen

Deze week worden we blij van stekjes, een queer Lees meer

Over wulken en burgemeesters 2

Over wulken en burgemeesters

'Een huis is een constructie, maar een huis is ook een gevoel dat gedeeld wordt. Er blijven sporen achter wanneer bewoners sterven. Een huis verandert terwijl het blijft staan.' Lees meer

We laten ons niet sussen 1

We laten ons niet sussen

Twee weken geleden onthaalden politici en de media 2500 protesterende boeren met open armen op het Malieveld. De 35.000 klimaatstakers en de bezorgde burgers van Extinction Rebellion konden rekenen op een stuk minder steun. Wat is er nodig om de urgentie van de klimaatcrisis echt te laten voelen?, vraagt Jarmo Berkhout zich af. De legers... Lees meer

Tip: Leer een ambacht

Leer een ambacht

Nora van Arkel ging spontaan een dag in de leer bij een Berlijnse Meisterbacker. Daar leerde ze minder te denken en meer te doen. Een tip om eens te vragen of iemand je een ambacht wil leren. Lees meer

 Staakt-het-boeren

Staakt-het-boeren

Duizenden boeren toogden naar het Malieveld met hooivork en tractor. Lees meer

Column: September Blues

September Blues

De maand september is weer voorbij en dat betekent voor Trudy afscheid nemen en opnieuw beginnen. Van haar zomerhuisje op het platteland keert ze terug naar het leven in de stad. Lees meer

Filmtrialoog: Manta Ray

Manta Ray

Redacteuren Eva van den Boogaard, Mat Hoogenboom en Oscar Spaans bezochten de bioscoop om het speelfilmdebuut van de Thaise regisseur Phuttiphong Aroonpheng te zien. Het werd een magische ervaring: Manta Ray bleek een even eenvoudige als betoverende vertelling over een voor dood achtergelaten man die door een visser uit de mangrove wordt gered. Mat: Wat... Lees meer

Hard//talk: Bij gelijke geschiktheid tellen kwaliteit en capaciteit net zo goed

Bij gelijke geschiktheid tellen kwaliteit en capaciteit net zo goed

De wereld staat in brand en dat mag niet onbeschreven blijven. In tegenstelling tot Ella Kuijpers ziet Gatool Katawazi er wél het belang van in om voorkeur te geven aan de sollicitant die de diversiteit binnen een organisatie versterkt. Afgelopen zomer schreef Ella Kuijpers een Hard//talk waarin zij pleit tegen positieve discriminatie in sollicitatieprocedures. Juist... Lees meer

Inclusiviteit

Echte inclusiviteit is nog ver weg

Het debat over diversiteit en inclusiviteit in de culturele sector gaat niet ver genoeg. Lees meer

Tip: Geef het voordeel van de twijfel

Geef het voordeel van de twijfel

Redacteur Else Boer schippert tussen cynisme en naïviteit. 'Om naïviteit te vermijden, besloot ik dat cynisme een adequate reactie op de wereld was. Maar het continu bevragen van mensen en hun beweegredenen is vermoeiend.' Lees meer

Alles vijf sterren: 14

Geen douche, geen geloof, geen adem

Deze week worden we blij van een zeiltripje naar het Markermeer, een serie over verkeerd geplaatste bewijslast, en een dansvoorstelling van Arnhemse meisjes. Lees meer

Hard//talk: Greta Thunbergs requiem voor een droom

Greta Thunbergs requiem voor een droom

Thunberg deinst er niet voor terug een onderdeel te worden van haar eigen verhaal. Lees meer

Automatische concepten 26

Over de column (niets dan goeds?)

Iduna schrijft al jaren columns voor Hard//hoofd en vraagt zich af: hoe komt het toch dat ze ergens alsnog verwarde gevoelens heeft bij het fenomeen 'column'? Een overpeinzing die terugvoert naar Iduna's jaren op de universiteit en de twijfel over de plek die ze in mag nemen in de wereld. Lees meer

Het verlies van succes 2

Het verlies van succes

In een tijd waarin het steeds noodzakelijker lijkt te worden om prestaties te etaleren, denkt Mare Groen na over het systeem achter onze opvattingen aangaande succes dan wel mislukking. Ik lig nog steeds op bed en ben de hele dag niet buiten geweest. Het is 20.00 uur. Ik heb afgesproken om naar de film te... Lees meer

Tip: Durf hardop te dromen

Durf hardop te dromen

Rose Doolan vertrok jaren geleden naar San Francisco, met wilde plannen en weinig budget. Lees meer

 De blinddoek komt af

De blinddoek komt af

Vrouwe Justitia heeft haar blinddoek afgenomen. Lees meer

Column: Mammie

Mammie

'Arme mammie, sorry mammie!', hoort Trudy in de wachtkamer van het ziekenhuis. De irritatie die dit oproept komt vanuit een nooit gedichte kloof in het verleden. En dat heeft alles met het woord 'mammie' te maken. Lees meer

Alles vijf sterren: Lava, zonlicht en Dracula

Lava, zonlicht en Dracula

Deze week sterren voor twee klassieke films en een zonnige wekker. Lees meer