nieuwsbrief
Asset 14

Bildung heute?

“Ik herinner me nog het moment dat ik vaststelde dat ik unpolitisch was geworden”, schreef ik een maand geleden, terugkijkend op mijn jaren in het studentenprotest en de artistieke ondergrondse. Alsof het zo bedoeld was verscheen een dag later een satirisch verhaal over een Burgerlul die wegloopt om zich in het Woeste, Grensverleggende Amsterdam te voegen bij de intelligentsia in de contramine, of de avant-garde, zulk spul.

Mail

Het was geschreven door iemand die tien jaar jonger was dan ik. En nog dezelfde week werd het Bungehuis bezet, wat na ontruiming omsloeg in een nog altijd voortdurende ‘re-appropriation’ van het Maagdenhuis. “Ik moet nodig eens repolitiseren”, schreef ik aan een bevriende politiek filosoof. Maar daar was geen tijd voor. Terwijl het protest oversloeg van de studenten naar de docenten, was ik mijn koffers aan het pakken. En nu zit ik in een hypermodern klooster-achtig instituut in een Berlijnse villawijk onderzoek te doen naar onderwijshervormingen van twee eeuwen geleden.

Nog voordat het Bungehuis bezet werd, vroeg iemand me of er op dit moment met de crisis aan de UvA ook sprake was van een revolutie in de geesteswetenschappen. Ik vond dat een rare vraag. Profiel 2016, het ondertussen feitelijk afgedankte bezuinigings-plus-hervormingsplan van letterendecaan Frank van Vree, was meer een kopie van een Angelsaksisch model dan een baanbrekend nieuw idee. Allengs lijken de ontwikkelingen in Amsterdam al meer op een kleine revolutie. Maar het Maagdenhuis is geen Bastille. (De Bastille was trouwens, toen die bestormd werd, grotendeels leeg: er zaten nog twee gekken, een paar valsemunters en een vriend van Marquis de Sade.)

Toonaangevend

Een geschiedenislesje. Na de Franse Revolutie had Frankrijk tien jaar lang feitelijk geen universiteiten. Ze waren nooit officieel afgeschaft, maar dat hoefde niet. Universiteiten bestonden toen nog uit vier faculteiten: een algemeen voorbereidende ‘filosofische’ (de ‘Ph.D.’ ontleent zijn naam aan die faculteit), en daarop volgend een juridische, theologische en medische opleiding. De Nationale Conventie had de kerken onteigend, de oude wetten afgeschaft en nieuwe medische opleidingen opgezet, vaak in de oude universiteitsgebouwen. De universiteit leek op dat moment een reliek uit het verleden; de ‘Loi Daunou’ van 1795 voorzag in plaats daarvan in een netwerk van écoles normales, spéciales en supérieures, met aan de top een Institut National puur voor het onderzoek. In de praktijk bleek dat systeem niet als een systeem te functioneren en mede daarom voerde Napoleon de universiteiten opnieuw in, maar nu als ‘afdelingen’ van één centrale Université Imperiale. Als het Franse onderwijsbestel ondoorgrondelijk lijkt, dan komt dat door deze mix van oud, nieuw en oud in een nieuw jasje.

Het begrip ‘ideologie’ stamt uit die tijd, en had toen nog geen negatieve connotaties. De parlementariër en académicien Destutt de Tracy gebruikte het als term voor een onderwijsprogramma op kentheoretische grondslag. De kern van dat programma was het bestuderen hoe ideeën ontstaan (zeg maar psychologie), tot uitdrukking komen (grammatica), en hoe je onjuiste ideeën traceert en bestrijdt (logica). Geestverwanten breidden het programma uit met ideologische varianten van de geneeskunde, economie, taalkunde, het ‘bestuderen van volkeren’ en de geschiedenis van de filosofie. Een soort sociale wetenschappen in de dop kortom, bedoeld om het onderwijsbestel eens flink van oude ideeën te reinigen. Napoleon stond er op z’n best halfslachtig tegenover; de reactionairen die het na Waterloo voor het zeggen kregen moesten er niks van hebben. Marx heeft uiteindelijk het begrip geherdefinieerd tot ‘vals politiek bewustzijn’.

Hoewel de Nederlanden in die jaren onder Frans gezag vielen, is de erfenis daarvan op wetenschappelijk terrein beperkt gebleven tot de oprichting van de KNAW en het sluiten van de universiteiten van Harderwijk en Franeker. Nog in de jaren 1830 bestempelden zowel Franse als Beierse rapporten het Nederlands hoger onderwijs als ‘achterlijk’, omdat er nog steeds in het Latijn werd gedoceerd. Dat het Nederlandse hoger onderwijs, eerder in de achttiende eeuw nog internationaal toonaangevend, niet is blijven steken in vergane glorie, komt vooral omdat het na Thorbecke is meegelift op het succes van de Duitse universiteiten.
Het Duitse recept kun je in een paar woorden samenvatten: academische vrijheid, eenheid van onderwijs en onderzoek, en Bildung, of te wel zelfontplooiing door kennisverwerving. In feite is dat waar de huidige protestgeneratie nog steeds op teruggrijpt als ze demonstreert tegen verschoolsing en bureaucratisering. Een woordvoerder van Humanities Rally beriep zich op ‘de ideeën van Wilhelm von Humboldt’. Hij wist blijkbaar niet dat Humboldt, die anderhalf jaar (1809/10) als staatssecretaris van onderwijs en cultuur belast was met de vernieuwing van het Pruisische onderwijs en de stichting van de Berlijnse universiteit, daarover destijds alleen een intern memorandum en een ongepubliceerd kladje van vijf pagina’s over ‘die Bildung des Menschen’ heeft geschreven. 25 jaar later heeft Humboldt het concept ‘Bildung’ wel nader uitgewerkt in een taalfilosofische verhandeling, maar daarin staat weer niks over onderwijs en onderzoek.

Autonomie

Als programma heeft Bildung een stuk minder om het lijf dan Idéologie. In feite is het een cocktail van oude humanistische idealen met nieuwe filosofische en romantische ideeën, waarin de vorming van de mens tot autonoom wezen centraal staat. Die filosofische en romantische ideeën waren dan wel weer tamelijk radicaal: Kant en navolgers vonden dat de rede zichzelf en de natuur de wet moest stellen, en de romantici keerden dat om tot een zoektocht naar de peilloze diepten van het zelf en een verzoening van natuur en geest via de Kunst. Maar Bildung is daar de brave versie van: ook de nijvere geschoolde burger kon gebildet zijn en zich een individu voelen zonder daar verdere consequenties aan te verbinden. De Berlijnse universiteit werd ook niet gesticht om een tempel voor de geest op te richten, maar omdat er vervanging nodig was nadat de Fransen Halle hadden ingepikt.

In de praktijk was het meest revolutionaire aan de stichting van de Berlijnse universiteit dat de ‘filosofische’ faculteit officieel werd gelijkgesteld aan de andere, en daarmee ook ‘algemene’ vakken volwaardige opleidingen werden. In het verlengde daarvan werden colleges niet langer louter als dictaat maar in de vorm van ‘seminars’ – een woord dat zowel ‘afdeling’ als ‘werkgroep’ kan betekenen – gegeven. Onbedoeld neveneffect was dat de ‘algemene opvoeding’ zich verplaatste van de universiteit naar de middelbare school, en dat de universiteit naast artsen, juristen en dominees vooral ook leraren en bureaucraten ging opleiden. Het recept werd nagevolgd in andere plaatsen, en had al eerdere antecedenten in Göttingen en Jena, terwijl Napoleon in 1806 de helft van de oude Duitse universiteiten samen met het Heilige Roomse Rijk had opgeruimd. Volgens de negentiende-eeuwse universiteitshistoricus Paulsen ontwikkelde zich zo een informele ‘rijksuniversiteit’, waarbij studenten van de ene universiteit naar de andere trokken.

Wat kunnen de protesterende studenten en docenten hier nu van leren? De vraag is vooral waarom Bildung zoveel succesvoller is geweest dan Idéologie, terwijl het eigenlijk een veel vager en minder grensverleggend idee was, en bovendien het historische momentum op dat moment bepaald meer lag in de wereldstad Parijs dan in het vijf keer zo kleine Berlijn. De cynische verklaring is dat Bildung ook bij conservatieven in de smaak valt. Eerst de mensen hervormen en dan pas – eventueel - de staat, daar lustten Metternich en Bismarck wel pap van. Maar er is ook een inhoudelijker reden: Bildung belooft je een authentieker individu te maken, terwijl Idéologie neerkomt op jezelf conditioneren. En in die zin is Bildung nog steeds een legitiem ideaal. Zorg dat je weet waar je het over hebt en wat er in de wereld voor moois en interessants te vinden is, dat maakt beslist dat je meer zelfstandig kiest en minder ‘gedrag vertoont’.

Bildung heute dus maar?

Een paar kanttekeningen zijn op z’n plaats. Ten eerste verdraagt Bildung, in de vorm van ‘menselijk kapitaal’, zich ook uitstekend met het alom verfoeide ‘neoliberalisme’. En ten tweede verdraagt het zich juist slecht met een massa-universiteit; beter met een kleinschalig university college. Hoe ga je dat oplossen, zonder te tornen aan de toegankelijkheid van het hoger onderwijs? Dat zou mijn vraag zijn aan de Nieuwe Universiteit, Humanities Rally, Science in Transition en Beter Onderwijs Nederland. Vooralsnog heb ik geen bevredigend antwoord gehoord.

Ondertussen loop ik nog steeds rond met het rode lapje stof op mijn jas dat ik bij de demonstratie na de ontruiming van het Bungehuis kreeg opgespeld. Tot nu toe heeft pas één persoon in Berlijn er naar geïnformeerd.

Floris Solleveld is Hard//hoofd-redactielid en overdag historicus en filosoof. Tussendoor tekent hij met inkt en penseel en schrijft over interdisciplinaire podiumkunsten. Of over politiek. Soms ook poëzie.

We willen je iets vertellen. Hard//hoofd is al bijna tien jaar een vrijhaven voor jonge en experimentele kunst, journalistiek en literatuur. Een walhalla voor hemelbestormers en constructieve twijfelaars, een speeltuin voor talentvolle dromers en ontheemde jonge honden. Elke dag verschijnen op onze site eigenzinnige artikelen, verhalen, poëzie, kunst, fotografie en illustraties van onze jonge makers. Én onze site is helemaal gratis.

Hoe graag we ook zouden willen; zonder jou kunnen we dit niet blijven doen. We hebben namelijk te weinig inkomsten om dit vol te houden. Met jouw hulp kunnen we de journalistiek, kunst en literatuur van de toekomst mogelijk blijven maken, en zelfs versterken.

Als je ons steunt, dan maken wij jou meteen kunstverzamelaar door je speciaal geselecteerde kunstwerken toe te sturen. Verzamel kunst en help je favoriete tijdschrift het volgende decennium door. We zullen je eeuwig dankbaar zijn. Draag Hard//hoofd een warm hart toe.

Word kunstverzamelaar
het laatste
Tip: Kijk slechte televisie

Kijk slechte televisie

'Ik heb afleveringen van The Real Housewives waar Shakespeares beste stukken niet aan kunnen tippen.' Lees meer

 Kamikazeplastics

Kamikazeplastics

Immuuncellen die de minuscule deeltjes onschadelijk proberen te maken, bekopen dat vervolgens met hun eigen leven. Lees meer

Alles vijf sterren: DEZE SERIE IS GEWOON ZO GOED

Het voert te ver om het hele verhaal uit te leggen

Deze week worden we blij van stekjes, een queer Lees meer

Over wulken en burgemeesters 2

Over wulken en burgemeesters

'Een huis is een constructie, maar een huis is ook een gevoel dat gedeeld wordt. Er blijven sporen achter wanneer bewoners sterven. Een huis verandert terwijl het blijft staan.' Lees meer

We laten ons niet sussen 1

We laten ons niet sussen

Twee weken geleden onthaalden politici en de media 2500 protesterende boeren met open armen op het Malieveld. De 35.000 klimaatstakers en de bezorgde burgers van Extinction Rebellion konden rekenen op een stuk minder steun. Wat is er nodig om de urgentie van de klimaatcrisis echt te laten voelen?, vraagt Jarmo Berkhout zich af. De legers... Lees meer

Tip: Leer een ambacht

Leer een ambacht

Nora van Arkel ging spontaan een dag in de leer bij een Berlijnse Meisterbacker. Daar leerde ze minder te denken en meer te doen. Een tip om eens te vragen of iemand je een ambacht wil leren. Lees meer

 Staakt-het-boeren

Staakt-het-boeren

Duizenden boeren toogden naar het Malieveld met hooivork en tractor. Lees meer

Column: September Blues

September Blues

De maand september is weer voorbij en dat betekent voor Trudy afscheid nemen en opnieuw beginnen. Van haar zomerhuisje op het platteland keert ze terug naar het leven in de stad. Lees meer

Filmtrialoog: Manta Ray

Manta Ray

Redacteuren Eva van den Boogaard, Mat Hoogenboom en Oscar Spaans bezochten de bioscoop om het speelfilmdebuut van de Thaise regisseur Phuttiphong Aroonpheng te zien. Het werd een magische ervaring: Manta Ray bleek een even eenvoudige als betoverende vertelling over een voor dood achtergelaten man die door een visser uit de mangrove wordt gered. Mat: Wat... Lees meer

Hard//talk: Bij gelijke geschiktheid tellen kwaliteit en capaciteit net zo goed

Bij gelijke geschiktheid tellen kwaliteit en capaciteit net zo goed

De wereld staat in brand en dat mag niet onbeschreven blijven. In tegenstelling tot Ella Kuijpers ziet Gatool Katawazi er wél het belang van in om voorkeur te geven aan de sollicitant die de diversiteit binnen een organisatie versterkt. Afgelopen zomer schreef Ella Kuijpers een Hard//talk waarin zij pleit tegen positieve discriminatie in sollicitatieprocedures. Juist... Lees meer

Inclusiviteit

Echte inclusiviteit is nog ver weg

Het debat over diversiteit en inclusiviteit in de culturele sector gaat niet ver genoeg. Lees meer

Tip: Geef het voordeel van de twijfel

Geef het voordeel van de twijfel

Redacteur Else Boer schippert tussen cynisme en naïviteit. 'Om naïviteit te vermijden, besloot ik dat cynisme een adequate reactie op de wereld was. Maar het continu bevragen van mensen en hun beweegredenen is vermoeiend.' Lees meer

Alles vijf sterren: 14

Geen douche, geen geloof, geen adem

Deze week worden we blij van een zeiltripje naar het Markermeer, een serie over verkeerd geplaatste bewijslast, en een dansvoorstelling van Arnhemse meisjes. Lees meer

Hard//talk: Greta Thunbergs requiem voor een droom

Greta Thunbergs requiem voor een droom

Thunberg deinst er niet voor terug een onderdeel te worden van haar eigen verhaal. Lees meer

Automatische concepten 26

Over de column (niets dan goeds?)

Iduna schrijft al jaren columns voor Hard//hoofd en vraagt zich af: hoe komt het toch dat ze ergens alsnog verwarde gevoelens heeft bij het fenomeen 'column'? Een overpeinzing die terugvoert naar Iduna's jaren op de universiteit en de twijfel over de plek die ze in mag nemen in de wereld. Lees meer

Het verlies van succes 2

Het verlies van succes

In een tijd waarin het steeds noodzakelijker lijkt te worden om prestaties te etaleren, denkt Mare Groen na over het systeem achter onze opvattingen aangaande succes dan wel mislukking. Ik lig nog steeds op bed en ben de hele dag niet buiten geweest. Het is 20.00 uur. Ik heb afgesproken om naar de film te... Lees meer

Tip: Durf hardop te dromen

Durf hardop te dromen

Rose Doolan vertrok jaren geleden naar San Francisco, met wilde plannen en weinig budget. Lees meer

 De blinddoek komt af

De blinddoek komt af

Vrouwe Justitia heeft haar blinddoek afgenomen. Lees meer

Column: Mammie

Mammie

'Arme mammie, sorry mammie!', hoort Trudy in de wachtkamer van het ziekenhuis. De irritatie die dit oproept komt vanuit een nooit gedichte kloof in het verleden. En dat heeft alles met het woord 'mammie' te maken. Lees meer

Alles vijf sterren: Lava, zonlicht en Dracula

Lava, zonlicht en Dracula

Deze week sterren voor twee klassieke films en een zonnige wekker. Lees meer