IKEA vervangt het klassieke huislettertype Futura door het gebruiksvriendelijkere Verdana. Dit tot grote woede van de typografiegemeenschap. " /> IKEA vervangt het klassieke huislettertype Futura door het gebruiksvriendelijkere Verdana. Dit tot grote woede van de typografiegemeenschap. " />
nieuwsbrief
Asset 14

Stop the Verdana madness!

Opschudding alom binnen de typografiegemeenschap over het verlies van het lettertype van de IKEA. Hoe een nieuwe lettersoort het idee van luxe kan vernietigen.

Mail

In 2010 werd de Bijbel als meest verspreid drukwerk ter wereld overtroffen. Door de IKEA catalogus. Met een oplage van honderdtachtig miljoen exemplaren in bijna dertig talen, is de catalogus nummer één geworden. Dit was ook het jaar dat de kenmerkende IKEA Sans, de speciaal voor IKEA aangepaste variant van het lettertype Futura, heeft afgedaan. De meubelgigant die de Futura meer dan vijftig jaar in ere hield, is overgestapt naar het alomtegenwoordige Verdana.

Verraad

Nu ben ik geen ontwerper en geen echte typografiekenner. En toch voel ik me verraden. Ik ben namelijk een ervaringsdeskundige sinds ik dromend van een beter leven vele uren achter de IKEA-gids doorbracht. Nog voordat ik ooit een voet in de blauw-gele kubus zette, was de gids mijn troost (en enige lectuur naast de Donald Duck) en ben ik vaak met het ding onder mijn kussen in slaap gevallen. De kennismaking met een werkelijk filiaal was teleurstellend. Het was op een treurige winterdag, samen met mamma en snotterige broertjes, vlak nadat ons verteld was dat we niet meer bij pappa zouden blijven wonen. Het licht was fel, het was druk, de worstenbroodjes best-wel-vies en alles wat ik zo graag had willen hebben, verloor zijn glans doordat het in grote graaibakken tentoongesteld werd.

In de loop der tijd heb ik dus een wat zakelijker verhouding met het blauw-gele monster uit Zweden opgebouwd. Ik kom er soms, voor zorgvuldig geplande verstandsaankopen. Ik ga dan gewapend met boodschappenlijst en iemand die mij terugfluit bij ieder 'zal-ik-niet-toch-deze...'-moment. De glanzende catalogus bleef daarentegen altijd een zekere magische aantrekkingskracht op me uitoefenen. De elegantie en het kraakheldere, strakke uiterlijk van de gids roept daar een illusie van luxe op, waar het IKEA-filiaal faalt.

Nu blijkt dat ik niet de enige ben die zich verraden voelt. De ontwerpgemeenschap laat de wissel van IKEA niet zonder slag of stoot voorbij gaan. Het bericht lekte in augustus 2009 uit en veroorzaakte onmiddellijk een wereldwijde reactie. Vooral ontwerpers en typografen waren geschokt en vol onbegrip, zoals zij uitten op online fora’s als Typhophile.com en Fnewsmagazine.com: “It's true. IKEA abandons 50 years of Futura and Century Schoolbook for … Verdana”, “IKEA stop the Verdana Madness”, “For me, it's a sad day”. Ook wordt er sindsdien veelvuldig gespeculeerd over het hoe en waarom van IKEA's keuze. Wat ligt er ten grondslag aan mijn vage ontevreden gevoel en de ontsteltenis bij echte kenners?

Het lettertype van de toekomst

Ten eerste wordt het verlies van de Futura betreurd. Futura werd in 1924 ontworpen in het Bauhaus, door Paul Renner. Het was het tweede lettertype dat uit de Bauhausfilosofie voortkwam en is daarmee een uiting van wat later 'de nieuwe typografie' werd genoemd. Deze typografie was schreefloos, strak en universeel. Voor die tijd werd typografie en ook grafische vormgeving gezien als iets decoratiefs, uitsluitend bedoeld voor gelegenheidsdrukwerk. De nieuwe typografie gaf vorm aan het vooruitgangsdenken van de modernisten uit het Bauhaus: zij wilden niets met ornamentiek en exclusiviteit te maken hebben. Schoonheid was voor de moderne letterontwerpers van belang zolang het te verbinden was aan een universele vormentaal.

Futura past in dit beeld. Het gehele alfabet is opgebouwd uit geometrische vormen: gebaseerd op met passer, winkelhaak en geodriehoek gecreëerde vormen. Letters samengesteld uit rechte lijnen, rechte hoeken en hele, halve of kwart cirkels. De oorspronkelijke letter 'r' in Futura bestond enkel uit een korte rechte lijn met daarnaast rechtsboven een cirkeltje. Later is het cirkeltje vervangen door een boogje. De onderkast (kleine letter) o is een cirkel, en op basis van deze cirkel kunnen met toevoeging van een lijn, ook de letters a, b, c, d, e, g, p en q gemaakt worden.

In werkelijkheid is Futura geometrisch niet perfect. Ook zijn de rechte lijnen niet overal even breed. Hier verraadt zich de vakman achter het systeem. Door kleine aanpassingen te maken aan de structuur wordt de letter, die gebaseerd is op het geometrische principe, zo aangepast dat het voor de lezer prettiger en mooier oogt. Deze optische correcties zijn heel subtiel. Om te voorkomen dat de letter er 'zwaar' uit gaat zien op plekken waar de lijnen snijden – bijvoorbeeld in het ontwerp van de d en de p – zijn de gebogen lijnen wat vermagerd. Renner streefde naar perfectie en heeft uiteindelijk vier jaar gedaan over het bijschaven van de letter. In 1924 maakte hij de eerste schetsen en pas in 1928 rondde hij het ontwerpproces af. Futura, ook wel 'het lettertype van morgen', heeft sindsdien een hoge vlucht genomen. Niet alleen IKEA heeft zichzelf weten te profileren met de statige moderne letter, ook het Volkswagenlogo doet het nog altijd goed in Futura. En daar piekeren ze er niet over om dit te vervangen.

De voordelen van Verdana

Wat maakt de nieuwe letter zo onooglijk voor de verbolgen typografen? Grafisch ontwerpster Silke Oude Griep deed onderzoek. De keuze van IKEA voor vervanging van haar huisletter werd ingegeven door twee belangrijke eigenschappen van Verdana. Ten eerste is Verdana bijzonder geschikt voor gebruik in meerdere talen en alfabetten, zoals Cyrillisch, Grieks, Arabisch en Aziatische talen. Ten tweede werkt Verdana uitstekend op het internet. Verdana is speciaal door Microsoft ontwikkeld om wereldwijd in hun besturingssysteem gebruikt te kunnen worden. Microsoft verstrekt het lettertype gratis.

Grote voordelen, lijkt het. Maar Verdana mist wel de verfijndheid en de klasse die de Futura bezit. Volgens Oude Griep is het eigenlijk niet eerlijk om de twee met elkaar te vergelijken, omdat de letters zijn ontworpen met een volkomen ander doel en in een andere tijd. Futura werd met de hand getekend en ontworpen in het eerste deel van de vorige eeuw. Verdana ontstond meer dan vijftig jaar later en werd aan de hand van bitmaps ontworpen om een optimale leesbaarheid op het scherm tot stand te brengen. Om ook langere teksten in een klein corps van het scherm te kunnen lezen is Verdana breed van zichzelf en wijd gespatieerd. Dat laatste wil zeggen dat er veel witruimte tussen de karakters zit. En, mooi of niet mooi, de Verdana is een geslaagde letter in die zin dat iedereen die in aanraking komt met een computer bewust of onbewust ermee bekend is.

De kritiek op IKEA's keuze voor Verdana treft dan ook vooral de toepassing op de geliefde catalogus. Op papier ziet deze wijde spatiëring van Verdana er vreemd uit. Het resultaat: in druk is Verdana meestal moeilijker leesbaar en vaak ronduit lelijk. Om het goed leesbaar te maken in een klein corps zijn de horizontale lijnen relatief dik. Als je een tekst wilt opblazen, bijvoorbeeld voor de koppen van een magazine, of voor gebruik bij advertenties op billboards, dan ziet de letter er opeens lomp en zwaar uit. IKEA betaalt dus een prijs voor de omwisseling.

Futura is niet alleen een mooie letter, Futura is ook geschiedenis. De jarenlange verbondenheid van IKEA en dit lettertype was een van de factoren die maakte dat ontwerpers ondanks de commerciële uitstraling toch veel waardering voor de meubelgigant konden opbrengen. Grafisch ontwerper Marius Ursache startte een online petitie. Het heeft tot dusver niet veel mogen uithalen. Een week geleden viel de nieuwe catalogus bij mij door de bus: Verdana. De magie van de IKEA-gids is niet meer.

Een gastbijdrage van Luna van Loon

We willen je iets vertellen. Hard//hoofd is al bijna tien jaar een vrijhaven voor jonge en experimentele kunst, journalistiek en literatuur. Een walhalla voor hemelbestormers en constructieve twijfelaars, een speeltuin voor talentvolle dromers en ontheemde jonge honden. Elke dag verschijnen op onze site eigenzinnige artikelen, verhalen, poëzie, kunst, fotografie en illustraties van onze jonge makers. Én onze site is helemaal gratis.

Hoe graag we ook zouden willen; zonder jou kunnen we dit niet blijven doen. We hebben namelijk te weinig inkomsten om dit vol te houden. Met jouw hulp kunnen we de journalistiek, kunst en literatuur van de toekomst mogelijk blijven maken, en zelfs versterken.

Als je ons steunt, dan maken wij jou meteen kunstverzamelaar door je speciaal geselecteerde kunstwerken toe te sturen. Verzamel kunst en help je favoriete tijdschrift het volgende decennium door. We zullen je eeuwig dankbaar zijn. Draag Hard//hoofd een warm hart toe.

Word kunstverzamelaar
het laatste
Tip: Kijk slechte televisie

Kijk slechte televisie

'Ik heb afleveringen van The Real Housewives waar Shakespeares beste stukken niet aan kunnen tippen.' Lees meer

 Kamikazeplastics

Kamikazeplastics

Immuuncellen die de minuscule deeltjes onschadelijk proberen te maken, bekopen dat vervolgens met hun eigen leven. Lees meer

Alles vijf sterren: DEZE SERIE IS GEWOON ZO GOED

Het voert te ver om het hele verhaal uit te leggen

Deze week worden we blij van stekjes, een queer Lees meer

Over wulken en burgemeesters 2

Over wulken en burgemeesters

'Een huis is een constructie, maar een huis is ook een gevoel dat gedeeld wordt. Er blijven sporen achter wanneer bewoners sterven. Een huis verandert terwijl het blijft staan.' Lees meer

We laten ons niet sussen 1

We laten ons niet sussen

Twee weken geleden onthaalden politici en de media 2500 protesterende boeren met open armen op het Malieveld. De 35.000 klimaatstakers en de bezorgde burgers van Extinction Rebellion konden rekenen op een stuk minder steun. Wat is er nodig om de urgentie van de klimaatcrisis echt te laten voelen?, vraagt Jarmo Berkhout zich af. De legers... Lees meer

Tip: Leer een ambacht

Leer een ambacht

Nora van Arkel ging spontaan een dag in de leer bij een Berlijnse Meisterbacker. Daar leerde ze minder te denken en meer te doen. Een tip om eens te vragen of iemand je een ambacht wil leren. Lees meer

 Staakt-het-boeren

Staakt-het-boeren

Duizenden boeren toogden naar het Malieveld met hooivork en tractor. Lees meer

Column: September Blues

September Blues

De maand september is weer voorbij en dat betekent voor Trudy afscheid nemen en opnieuw beginnen. Van haar zomerhuisje op het platteland keert ze terug naar het leven in de stad. Lees meer

Filmtrialoog: Manta Ray

Manta Ray

Redacteuren Eva van den Boogaard, Mat Hoogenboom en Oscar Spaans bezochten de bioscoop om het speelfilmdebuut van de Thaise regisseur Phuttiphong Aroonpheng te zien. Het werd een magische ervaring: Manta Ray bleek een even eenvoudige als betoverende vertelling over een voor dood achtergelaten man die door een visser uit de mangrove wordt gered. Mat: Wat... Lees meer

Hard//talk: Bij gelijke geschiktheid tellen kwaliteit en capaciteit net zo goed

Bij gelijke geschiktheid tellen kwaliteit en capaciteit net zo goed

De wereld staat in brand en dat mag niet onbeschreven blijven. In tegenstelling tot Ella Kuijpers ziet Gatool Katawazi er wél het belang van in om voorkeur te geven aan de sollicitant die de diversiteit binnen een organisatie versterkt. Afgelopen zomer schreef Ella Kuijpers een Hard//talk waarin zij pleit tegen positieve discriminatie in sollicitatieprocedures. Juist... Lees meer

Inclusiviteit

Echte inclusiviteit is nog ver weg

Het debat over diversiteit en inclusiviteit in de culturele sector gaat niet ver genoeg. Lees meer

Tip: Geef het voordeel van de twijfel

Geef het voordeel van de twijfel

Redacteur Else Boer schippert tussen cynisme en naïviteit. 'Om naïviteit te vermijden, besloot ik dat cynisme een adequate reactie op de wereld was. Maar het continu bevragen van mensen en hun beweegredenen is vermoeiend.' Lees meer

Alles vijf sterren: 14

Geen douche, geen geloof, geen adem

Deze week worden we blij van een zeiltripje naar het Markermeer, een serie over verkeerd geplaatste bewijslast, en een dansvoorstelling van Arnhemse meisjes. Lees meer

Hard//talk: Greta Thunbergs requiem voor een droom

Greta Thunbergs requiem voor een droom

Thunberg deinst er niet voor terug een onderdeel te worden van haar eigen verhaal. Lees meer

Automatische concepten 26

Over de column (niets dan goeds?)

Iduna schrijft al jaren columns voor Hard//hoofd en vraagt zich af: hoe komt het toch dat ze ergens alsnog verwarde gevoelens heeft bij het fenomeen 'column'? Een overpeinzing die terugvoert naar Iduna's jaren op de universiteit en de twijfel over de plek die ze in mag nemen in de wereld. Lees meer

Het verlies van succes 2

Het verlies van succes

In een tijd waarin het steeds noodzakelijker lijkt te worden om prestaties te etaleren, denkt Mare Groen na over het systeem achter onze opvattingen aangaande succes dan wel mislukking. Ik lig nog steeds op bed en ben de hele dag niet buiten geweest. Het is 20.00 uur. Ik heb afgesproken om naar de film te... Lees meer

Tip: Durf hardop te dromen

Durf hardop te dromen

Rose Doolan vertrok jaren geleden naar San Francisco, met wilde plannen en weinig budget. Lees meer

 De blinddoek komt af

De blinddoek komt af

Vrouwe Justitia heeft haar blinddoek afgenomen. Lees meer

Column: Mammie

Mammie

'Arme mammie, sorry mammie!', hoort Trudy in de wachtkamer van het ziekenhuis. De irritatie die dit oproept komt vanuit een nooit gedichte kloof in het verleden. En dat heeft alles met het woord 'mammie' te maken. Lees meer

Alles vijf sterren: Lava, zonlicht en Dracula

Lava, zonlicht en Dracula

Deze week sterren voor twee klassieke films en een zonnige wekker. Lees meer