nieuwsbrief
Asset 14

Hallucineer in de Hel van de Middeleeuwen

Bovenaan, om de hoek van het trappenhuis van de kerk, stuit ik op een gruwelijk wezen. Vanuit de zwarte diepte van een levensgrote ridderhelm staren twee gifgele ogen me dreigend aan. Een lange, kromme snavel steekt door de spalken heen. Uit de onderkant van de helm steken twee geknikte kikkerbenen met zwemvliezen. Ik knipper een paar keer met mijn ogen. Dit is geen nachtmerrie – ik ben gewoon wakker.

Mail

Ik hervat mijn pas. Een heilige sfeer dringt zich aan me op: gesuis, schaars glas-in-loodlicht, mijn echoënde voetstappen. In de gangen hangen middeleeuwse, donkere schilderijen van taferelen waarvan de mensen een tikje eigenaardig zijn: een bebaarde man met opengesperde ogen en scheve tanden, een goochelaar met bochel. De lijstverlichting laat de grijnzen en het oogwit van de figuren gloeien.

Opeens zie ik in een macabere scene het ridderhelmschepsel van zonet, zwevend tussen honderden andere soortgenoten. In een pikzwarte wereld met brandende gebouwen folteren de figuren talloze mensen op barbaarse wijze. Een gesluierde vrouw met vleermuispoten braadt een man in een pan. Een eekhoorn met mensenlichaam zaagt de arm van zijn slachtoffer met kartelwerktuig af op een timmermansblok. Een hoofdloos schepsel met groene cape en uienring op z’n rug steekt een speer door het hart van zijn slachtoffer. Waar ben ik beland?

‘Dit is de Hel’, zegt een lage stem naast me.

Ik kijk naar rechts. De man met kaki jasje en witte, uitdunnende haardos heeft zijn handen op zijn rug en kijkt me zijlings aan. Zijn zwarte pupillen lijken kraalogen.

‘Hieronymus Bosch, de schilder van dit werk, kreeg van de kerk de opdracht om de Hel uit te beelden’, licht hij toe. ‘Dit gaf hem een vrijbrief om alles wat door de kerk verboden was, op doek te zetten. Het moet de diepgelovige mensen in de Middeleeuwen de stuipen op het lijf gejaagd hebben.’

Er verschijnt een lachje om zijn mond.

‘De mensen die gezondigd hadden, kregen de straf die hen toekwam. Mensen ondergaan hier eeuwige martelingen, vergeleken waarbij de aardse pijnen als een streling aanvoelen.’

Hij wijst naar een dikke man die vastgehouden wordt door de één en onder dwang wordt volgegoten door de ander. Vraatzucht.

Nu snap ik het: deze wezens zijn de duivels. Wezens van het kwaad. En nu dringt ook tot me door waarom ze de middeleeuwers angst aanjoegen. Het zijn niet de folteringen of de afgehakte ledematen die de meeste angst inboezemen. Het is de volstrekt onlogische opbouw van hun lichamen. Bosch schond de wetten van de natuur om de duivel af te kunnen beelden. Fakirhoofden zitten vast aan serpentenstaarten, messen en harnassen zijn rompen voor een vissenkop met menselijke voeten daaronder.

Een uur later loop ik de kerk van het Hieronymus Bosch Art Center in ’s Hertogenbosch uit en sta ik weer buiten. Zonlicht dat onwennig in mijn ogen prikt, warmte, straat, bedaarde voorbijrijdende auto, murmelende voorbijgangers, piepende deur van een cafeetje op de hoek. Wat een contrast met net. Het voelt alsof ik in een ton met zwarte hallucinerende pek was opgezogen, en er nu, naar adem happend, weer uit ben ontsnapt.

De wetten die Hieronymus Bosch in de diepgelovige Middeleeuwen creëerde met zijn schilderijen, zijn blijkbaar universeel. Ons diep ingebakken instinct weet: chaos is het kwaad en leidt tot de dood. Structuur en voorspelbaarheid zijn voorwaarden voor overleving. Je mag ervan uitgaan dat bij het wachten voor een spoorwegovergang de trein in een rechte lijn blijft rijden, en je niet onverwacht in een bocht platrijdt. En dat tijdens het afrekenen van een pak melk je hoofd er niet af gemaaid wordt door een zwevende zwaardvis.

Maar misschien wel het belangrijkste dat Hieronymus Bosch me hier heeft laten ervaren: gekte, hoe gevaarlijk die soms ook is, intrigeert. Zonder verrassing geen kunst. Zonder verwarring geen grappen. Zonder onvoorspelbaarheid geen creativiteit. Terwijl voorspelbaarheid en geborgenheid ons leven veilig maken, hebben we af en toe de ‘Hel’ van de irrationaliteit en chaos nodig om in te zien hoe fascinerend datzelfde leven kan zijn.

Luuk Hijne is 22 jaar en pas afgestudeerd in de sociale psychologie in Utrecht. Luuk wil stadsgids en schrijver worden.

We willen je iets vertellen. Hard//hoofd is al bijna tien jaar een vrijhaven voor jonge en experimentele kunst, journalistiek en literatuur. Een walhalla voor hemelbestormers en constructieve twijfelaars, een speeltuin voor talentvolle dromers en ontheemde jonge honden. Elke dag verschijnen op onze site eigenzinnige artikelen, verhalen, poëzie, kunst, fotografie en illustraties van onze jonge makers. Én onze site is helemaal gratis.

Hoe graag we ook zouden willen; zonder jou kunnen we dit niet blijven doen. We hebben namelijk te weinig inkomsten om dit vol te houden. Met jouw hulp kunnen we de journalistiek, kunst en literatuur van de toekomst mogelijk blijven maken, en zelfs versterken.

Als je ons steunt, dan maken wij jou meteen kunstverzamelaar door je speciaal geselecteerde kunstwerken toe te sturen. Verzamel kunst en help je favoriete tijdschrift het volgende decennium door. We zullen je eeuwig dankbaar zijn. Draag Hard//hoofd een warm hart toe.

Word kunstverzamelaar
het laatste
Tip: Kijk slechte televisie

Kijk slechte televisie

'Ik heb afleveringen van The Real Housewives waar Shakespeares beste stukken niet aan kunnen tippen.' Lees meer

 Kamikazeplastics

Kamikazeplastics

Immuuncellen die de minuscule deeltjes onschadelijk proberen te maken, bekopen dat vervolgens met hun eigen leven. Lees meer

Alles vijf sterren: DEZE SERIE IS GEWOON ZO GOED

Het voert te ver om het hele verhaal uit te leggen

Deze week worden we blij van stekjes, een queer Lees meer

Over wulken en burgemeesters 2

Over wulken en burgemeesters

'Een huis is een constructie, maar een huis is ook een gevoel dat gedeeld wordt. Er blijven sporen achter wanneer bewoners sterven. Een huis verandert terwijl het blijft staan.' Lees meer

We laten ons niet sussen 1

We laten ons niet sussen

Twee weken geleden onthaalden politici en de media 2500 protesterende boeren met open armen op het Malieveld. De 35.000 klimaatstakers en de bezorgde burgers van Extinction Rebellion konden rekenen op een stuk minder steun. Wat is er nodig om de urgentie van de klimaatcrisis echt te laten voelen?, vraagt Jarmo Berkhout zich af. De legers... Lees meer

Tip: Leer een ambacht

Leer een ambacht

Nora van Arkel ging spontaan een dag in de leer bij een Berlijnse Meisterbacker. Daar leerde ze minder te denken en meer te doen. Een tip om eens te vragen of iemand je een ambacht wil leren. Lees meer

 Staakt-het-boeren

Staakt-het-boeren

Duizenden boeren toogden naar het Malieveld met hooivork en tractor. Lees meer

Column: September Blues

September Blues

De maand september is weer voorbij en dat betekent voor Trudy afscheid nemen en opnieuw beginnen. Van haar zomerhuisje op het platteland keert ze terug naar het leven in de stad. Lees meer

Filmtrialoog: Manta Ray

Manta Ray

Redacteuren Eva van den Boogaard, Mat Hoogenboom en Oscar Spaans bezochten de bioscoop om het speelfilmdebuut van de Thaise regisseur Phuttiphong Aroonpheng te zien. Het werd een magische ervaring: Manta Ray bleek een even eenvoudige als betoverende vertelling over een voor dood achtergelaten man die door een visser uit de mangrove wordt gered. Mat: Wat... Lees meer

Hard//talk: Bij gelijke geschiktheid tellen kwaliteit en capaciteit net zo goed

Bij gelijke geschiktheid tellen kwaliteit en capaciteit net zo goed

De wereld staat in brand en dat mag niet onbeschreven blijven. In tegenstelling tot Ella Kuijpers ziet Gatool Katawazi er wél het belang van in om voorkeur te geven aan de sollicitant die de diversiteit binnen een organisatie versterkt. Afgelopen zomer schreef Ella Kuijpers een Hard//talk waarin zij pleit tegen positieve discriminatie in sollicitatieprocedures. Juist... Lees meer

Inclusiviteit

Echte inclusiviteit is nog ver weg

Het debat over diversiteit en inclusiviteit in de culturele sector gaat niet ver genoeg. Lees meer

Tip: Geef het voordeel van de twijfel

Geef het voordeel van de twijfel

Redacteur Else Boer schippert tussen cynisme en naïviteit. 'Om naïviteit te vermijden, besloot ik dat cynisme een adequate reactie op de wereld was. Maar het continu bevragen van mensen en hun beweegredenen is vermoeiend.' Lees meer

Alles vijf sterren: 14

Geen douche, geen geloof, geen adem

Deze week worden we blij van een zeiltripje naar het Markermeer, een serie over verkeerd geplaatste bewijslast, en een dansvoorstelling van Arnhemse meisjes. Lees meer

Hard//talk: Greta Thunbergs requiem voor een droom

Greta Thunbergs requiem voor een droom

Thunberg deinst er niet voor terug een onderdeel te worden van haar eigen verhaal. Lees meer

Automatische concepten 26

Over de column (niets dan goeds?)

Iduna schrijft al jaren columns voor Hard//hoofd en vraagt zich af: hoe komt het toch dat ze ergens alsnog verwarde gevoelens heeft bij het fenomeen 'column'? Een overpeinzing die terugvoert naar Iduna's jaren op de universiteit en de twijfel over de plek die ze in mag nemen in de wereld. Lees meer

Het verlies van succes 2

Het verlies van succes

In een tijd waarin het steeds noodzakelijker lijkt te worden om prestaties te etaleren, denkt Mare Groen na over het systeem achter onze opvattingen aangaande succes dan wel mislukking. Ik lig nog steeds op bed en ben de hele dag niet buiten geweest. Het is 20.00 uur. Ik heb afgesproken om naar de film te... Lees meer

Tip: Durf hardop te dromen

Durf hardop te dromen

Rose Doolan vertrok jaren geleden naar San Francisco, met wilde plannen en weinig budget. Lees meer

 De blinddoek komt af

De blinddoek komt af

Vrouwe Justitia heeft haar blinddoek afgenomen. Lees meer

Column: Mammie

Mammie

'Arme mammie, sorry mammie!', hoort Trudy in de wachtkamer van het ziekenhuis. De irritatie die dit oproept komt vanuit een nooit gedichte kloof in het verleden. En dat heeft alles met het woord 'mammie' te maken. Lees meer

Alles vijf sterren: Lava, zonlicht en Dracula

Lava, zonlicht en Dracula

Deze week sterren voor twee klassieke films en een zonnige wekker. Lees meer