Warning: array_intersect(): Expected parameter 1 to be an array, null given in /home/hardhoof/staging.hardhoofd.com/releases/20200107002828/public/content/themes/hardhoofd6/single.php on line 14
Hard//hoofd - Waarom creativiteit een vies woord is Creative cities, creative industries en creative companies, de betekenis van ‘creativiteit’ lijkt aan verandering onderhevig. " /> Creative cities, creative industries en creative companies, de betekenis van ‘creativiteit’ lijkt aan verandering onderhevig. " />
tickets
Asset 14

Waarom creativiteit een vies woord is

Creative cities, creative industries en creative companies, de betekenis van ‘creativiteit’ lijkt aan verandering onderhevig. Hoe de kunstwereld een model werd voor ideale productie-eenheid en kapitalistische uitbuiting en hoe creativiteit, in termen van de esthetiek, in termen van de schepping, de oorspronkelijkheid en de genie, beroofd werd van haar betekenis.

The Creative Company. De naam van het bedrijf gaat tegen ieder gevoel van logica in, omdat zij lijkt te berusten op een denkfout of verkeerde redenering. Het is alsof je zojuist je rechterschoen om je linkervoet hebt gedaan. Desondanks is ‘The Creative Company’ niet eens bedoeld als schijnbare tegenstelling. Ook maken sommige mensen helemaal geen grapje als ze kunstenaars ‘cultureel entrepreneurs’ noemen of artistieke stromingen tot ‘trends’ degraderen, noch lijken ze iemand met dit soort opmerkingen te willen beledigen. In ieder geval niet opzettelijk. Misschien is men gewoon wat in de war – er bestaat immers ook een film- en muziekindustrie – want een kunstenaar een ondernemer noemen, en een bedrijf creatief, dat is toch de wereld op zijn kop? Of is er daadwerkelijk sprake van een serieuze omwenteling, waarin niet alleen de kunstwereld, maar ook de maatschappelijke houding jegens de kunstwereld is veranderd? En in dat geval: hoe verhouden kunstenaars, theoretici en kunstbemiddelaars zich tot dit vraagstuk, dat toch eerder economisch, politiek en sociaal van aard lijkt te zijn? Omdat deze vraag op begrippenkaders stuit, die te omvangrijk zijn om nauwkeurig en volledig in dit stuk te bespreken, zal ik me voor de analyse van dit probleem beperken tot het begrip, woord of idee ‘creativiteit’ en de stelling: creativiteit stinkt.

Allereerst, wat is creativiteit? Het is onmogelijk om een simpele definitie te geven. Het woord en haar verwanten (creëren, creatie, creatief) worden op zeer uiteenlopende wijzen gebruikt. In dit onduidelijke zooitje verwarrende claims en discussies kunnen wel een aantal distincties gevonden worden. De eerste notie van creativiteit is het meest zonneklaar en verwijst naar iets creëren ofwel scheppen. Dit idee van iets creëren gaat verder dan de kunsten, want ook binnen de politiek kun je van alles scheppen, bijvoorbeeld een partij of een heel Rijk. Toch beschouwt men Alexander de Grote doorgaans niet meteen als creatieveling. Het idee van iets creëren wordt voornamelijk met kunst geassocieerd. De tweede betekenis van creativiteit heeft net als de eerste ook te maken met creëren, maar dat iets moet dan wel nieuw zijn. De schepping is dus gebaseerd op een vernieuwend idee. Dit zijn niet zomaar nieuwe ideeën, want een beetje psychiatrische patiënt is ook in staat allerlei nieuwe connecties te leggen, wat hem nog niet tot een creatief persoon maakt. Het onconventionele denken geschiedt binnen de grenzen van bekende begrippenkaders of tradities. Ten derde kan creativiteit begrepen worden als een kwaliteit, zonder dat er iets geproduceerd hoeft te worden. Dit laatste begrip is verbonden aan ‘de genie’, zoals beschreven door Kant. Ook hier geldt dat je alleen een genie kan zijn binnen bepaalde tradities. Kant voegt hier overigens aan toe, dat niet iedere kunstenaar een genie is, want de genie is een zeldzaam fenomeen; ‘een lieveling van de natuur, die gezegend is met een uitzonderlijk talent’.

Met de genie van Kant stuit je toch onvermijdelijk op woorden als kunst en kunstenaar. Omdat de meeste geesteswetenschappers geneigd zijn om kunst te begrijpen volgens de interne kwaliteit van het kunstwerk zelf -- denkend dat kunstwerken autonome artefacten zijn, los van zoiets oninteressants als bijvoorbeeld geld of economie -- blijven een aantal vragen onbeantwoord; bijvoorbeeld hoe creativiteit de afgelopen jaren door de opkomst van de creatieve industrie aan betekenis heeft ingeboet. In het zojuist verschenen boek The Murmuring of the Artistic Multitude geeft kunstsocioloog Pascal Gielen een verklaring.

Gielen stelt dat de betekenis van kunst en de kunstenaar inderdaad veranderd is. Niet alleen is het aantal mensen dat zich kunstenaar noemt aanzienlijk gestegen sinds de jaren tachtig van de vorige eeuw, ook de maatschappelijk houding jegens de kunstwereld is veranderd. Kunst, of in ieder geval het ‘kunstzinnige’ (of creatieve), is de afgelopen twintig jaar verschoven van de marge naar het hart van de samenleving. Centrale waarden uit de kunstwereld, als creativiteit, innovatie, authenticiteit, zelfs idiosyncrasie worden vandaag de dag omarmd door bedrijven en overheden. Met andere woorden: de zogenaamde ‘arbeidsethiek’ van de kunstwereld met zijn jonge dynamiek, vloeiende werkuren, projectmatige aanpak, tijdelijke of gewoonweg geen contracten en zijn grenzeloze energieke vrijheid, is vandaag binnen de culturele industrie gekapitaliseerd en tot een standaardproductiemodel omgebouwd.

Hoe ziet een dergelijke kapitalisering en standaardisering van een waarde als creativiteit er dan uit en wat wordt er precies van een werknemer verwacht? Een blik op een willekeurig carrièreforum meldt dat creativiteit gelukkig meer omvat dan het schrijven van een inspirerende roman of het maken van schilderijen: ‘we hoeven niet allemaal Leonardo da Vinci’s en Michelangelo’s te worden; ook voor minder tot de verbeelding sprekende beroepen is deze competentie noodzakelijk […] Een speechschrijver die voor een minister een rede moet schrijven over een tergend saai onderwerp, formuleert de tekst op zo’n wijze dat het onderwerp toch aanspreekt.’ Creativiteit heeft dus minder met invallen van regelmatige genialiteit te maken, eerder met het vermogen tot een beetje oorspronkelijke oplossingen te komen voor problemen door middel van brainstormsessies waarin je lekker ‘vrij gaat associëren’. Nou, klinkt hartstikke leuk.

Creativiteit lijkt dus een paraplubegrip geworden, waaronder ook innovatieve zakenmannen en vrouwen, vrij associërende secretaresses en hippe accountants met gekke brilmonturen op skippyballen in plaats van bureaustoelen, zich mogen scharen. De kunstwereld dient dus als een ideale productie-eenheid voor economische uitbuiting. Dat is de ene kant van het verhaal. De andere, en wat mij betreft, de meest belangrijke kant heeft te maken met de kunstwereld zelf: hoe de eigen dynamiek en vrijheid te bewaren? Dit is de centrale vraag die Pascal Gielen uiteindelijk in The Murmuring of the Artistic Multitude tracht te beantwoorden. Deze man heeft het begrepen. Hij weet het onderbuikgevoel, ‘creativiteit stinkt’, te plaatsen binnen een verhaal van macht, onmacht, cynisme, utopie, nihilisme, engagement – iedereen die zich vandaag de dag kunstenaar durft te noemen of die het belang van de rol van de kunst in de samenleving wil begrijpen en verdedigen, verwijs ik dan ook graag door. Hoe de kunstwereld de laatste decennia is geëvolueerd, wordt nagegaan in gesprekken met onder andere beeldend kunstenaars Michelangelo Pistoletto en Thierry De Cordier, choreografen Anne Teresa De Keersmaeker, Sang Jijia en Pun Siu Fai, theaterdirecteur Pippo Delbono en popmuzikant Matthew Herbert.

Mail

Annabel

We willen je iets vertellen. Hard//hoofd is al bijna tien jaar een vrijhaven voor jonge en experimentele kunst, journalistiek en literatuur. Een walhalla voor hemelbestormers en constructieve twijfelaars, een speeltuin voor talentvolle dromers en ontheemde jonge honden. Elke dag verschijnen op onze site eigenzinnige artikelen, verhalen, poëzie, kunst, fotografie en illustraties van onze jonge makers. Én onze site is helemaal gratis.

Hoe graag we ook zouden willen; zonder jou kunnen we dit niet blijven doen. We hebben namelijk te weinig inkomsten om dit vol te houden. Met jouw hulp kunnen we de journalistiek, kunst en literatuur van de toekomst mogelijk blijven maken, en zelfs versterken.

Als je ons steunt, dan maken wij jou meteen kunstverzamelaar door je speciaal geselecteerde kunstwerken toe te sturen. Verzamel kunst en help je favoriete tijdschrift het volgende decennium door. We zullen je eeuwig dankbaar zijn. Draag Hard//hoofd een warm hart toe.

Word kunstverzamelaar
het laatste
Tip: Kijk slechte televisie

Kijk slechte televisie

'Ik heb afleveringen van The Real Housewives waar Shakespeares beste stukken niet aan kunnen tippen.' Lees meer

 Kamikazeplastics

Kamikazeplastics

Immuuncellen die de minuscule deeltjes onschadelijk proberen te maken, bekopen dat vervolgens met hun eigen leven. Lees meer

Alles vijf sterren: DEZE SERIE IS GEWOON ZO GOED

Het voert te ver om het hele verhaal uit te leggen

Deze week worden we blij van stekjes, een queer Lees meer

Over wulken en burgemeesters 2

Over wulken en burgemeesters

'Een huis is een constructie, maar een huis is ook een gevoel dat gedeeld wordt. Er blijven sporen achter wanneer bewoners sterven. Een huis verandert terwijl het blijft staan.' Lees meer

We laten ons niet sussen 1

We laten ons niet sussen

Twee weken geleden onthaalden politici en de media 2500 protesterende boeren met open armen op het Malieveld. De 35.000 klimaatstakers en de bezorgde burgers van Extinction Rebellion konden rekenen op een stuk minder steun. Wat is er nodig om de urgentie van de klimaatcrisis echt te laten voelen?, vraagt Jarmo Berkhout zich af. De legers... Lees meer

Tip: Leer een ambacht

Leer een ambacht

Nora van Arkel ging spontaan een dag in de leer bij een Berlijnse Meisterbacker. Daar leerde ze minder te denken en meer te doen. Een tip om eens te vragen of iemand je een ambacht wil leren. Lees meer

 Staakt-het-boeren

Staakt-het-boeren

Duizenden boeren toogden naar het Malieveld met hooivork en tractor. Lees meer

Column: September Blues

September Blues

De maand september is weer voorbij en dat betekent voor Trudy afscheid nemen en opnieuw beginnen. Van haar zomerhuisje op het platteland keert ze terug naar het leven in de stad. Lees meer

Filmtrialoog: Manta Ray

Manta Ray

Redacteuren Eva van den Boogaard, Mat Hoogenboom en Oscar Spaans bezochten de bioscoop om het speelfilmdebuut van de Thaise regisseur Phuttiphong Aroonpheng te zien. Het werd een magische ervaring: Manta Ray bleek een even eenvoudige als betoverende vertelling over een voor dood achtergelaten man die door een visser uit de mangrove wordt gered. Mat: Wat... Lees meer

Hard//talk: Bij gelijke geschiktheid tellen kwaliteit en capaciteit net zo goed

Bij gelijke geschiktheid tellen kwaliteit en capaciteit net zo goed

De wereld staat in brand en dat mag niet onbeschreven blijven. In tegenstelling tot Ella Kuijpers ziet Gatool Katawazi er wél het belang van in om voorkeur te geven aan de sollicitant die de diversiteit binnen een organisatie versterkt. Afgelopen zomer schreef Ella Kuijpers een Hard//talk waarin zij pleit tegen positieve discriminatie in sollicitatieprocedures. Juist... Lees meer

Inclusiviteit

Echte inclusiviteit is nog ver weg

Het debat over diversiteit en inclusiviteit in de culturele sector gaat niet ver genoeg. Lees meer

Tip: Geef het voordeel van de twijfel

Geef het voordeel van de twijfel

Redacteur Else Boer schippert tussen cynisme en naïviteit. 'Om naïviteit te vermijden, besloot ik dat cynisme een adequate reactie op de wereld was. Maar het continu bevragen van mensen en hun beweegredenen is vermoeiend.' Lees meer

Alles vijf sterren: 14

Geen douche, geen geloof, geen adem

Deze week worden we blij van een zeiltripje naar het Markermeer, een serie over verkeerd geplaatste bewijslast, en een dansvoorstelling van Arnhemse meisjes. Lees meer

Hard//talk: Greta Thunbergs requiem voor een droom

Greta Thunbergs requiem voor een droom

Thunberg deinst er niet voor terug een onderdeel te worden van haar eigen verhaal. Lees meer

Automatische concepten 26

Over de column (niets dan goeds?)

Iduna schrijft al jaren columns voor Hard//hoofd en vraagt zich af: hoe komt het toch dat ze ergens alsnog verwarde gevoelens heeft bij het fenomeen 'column'? Een overpeinzing die terugvoert naar Iduna's jaren op de universiteit en de twijfel over de plek die ze in mag nemen in de wereld. Lees meer

Het verlies van succes 2

Het verlies van succes

In een tijd waarin het steeds noodzakelijker lijkt te worden om prestaties te etaleren, denkt Mare Groen na over het systeem achter onze opvattingen aangaande succes dan wel mislukking. Ik lig nog steeds op bed en ben de hele dag niet buiten geweest. Het is 20.00 uur. Ik heb afgesproken om naar de film te... Lees meer

Tip: Durf hardop te dromen

Durf hardop te dromen

Rose Doolan vertrok jaren geleden naar San Francisco, met wilde plannen en weinig budget. Lees meer

 De blinddoek komt af

De blinddoek komt af

Vrouwe Justitia heeft haar blinddoek afgenomen. Lees meer

Column: Mammie

Mammie

'Arme mammie, sorry mammie!', hoort Trudy in de wachtkamer van het ziekenhuis. De irritatie die dit oproept komt vanuit een nooit gedichte kloof in het verleden. En dat heeft alles met het woord 'mammie' te maken. Lees meer

Alles vijf sterren: Lava, zonlicht en Dracula

Lava, zonlicht en Dracula

Deze week sterren voor twee klassieke films en een zonnige wekker. Lees meer