Performance, installatie, mime, voorstelling; wat betekenen die termen nu nog?" /> Performance, installatie, mime, voorstelling; wat betekenen die termen nu nog?" />
Asset 14

Voorbij het rode gordijn

“Neehee, dit is niet zomaar een voorstelling, dit is een performance (op z'n Amerikaans),” zeg ik met een intellectuele blik en een vermoeide zucht in mijn stem. “En dit,” ga ik belerend verder, “dit is niet zomaar acteren, dit is natuurlijk mime (op z'n Frans).” Mijn vriendin kijkt me glazig aan. Een performance, presentatie of een theatrale installatie; waarom al die termen? En wat zijn de mogelijkheden van mime? Jong talent laat zien dat ze zich weinig aantrekken van de traditionele scheiding tussen performancekunst en theater.

Echt versus illusie

Een van de beroemdste performancekunstenaars is Marina Abramovic. De Joegoslavische kunstenares (1946) maakte naam in de jaren '70 en '80 met bizarre en riskante performances. Op dit moment doet zij in het Museum of Modern Art (MoMA) in New York misschien wel de meest simplistische performance ooit. The Artist is Present bestaat uit Marina Abramovic op een stoel. Als bezoeker kan je tegenover haar plaats nemen en haar in de ogen kijken. Abramovic zit hier zeven uur per dag, 5 dagen per week, drie maanden lang. Waarom heet dit performance, en geen toneel? Voor Marina Abramovic is theater “doen alsof”, terwijl een performance “echt” is. In het theater doe je alsof iemand wordt gestoken met een mes terwijl in een performance het mes en het bloed echt zijn, vertelt ze in een interview met het MoMa. Marina Abramovic heeft een afkeer van traditioneel toneel waarin illusies worden opgewekt. Voor haar geen rood gordijn dat open gaat en waarachter zich een andere wereld bevindt. Het is hier en nu, en niet anders. Marina Abramovic is radicaal in haar opvattingen over toneel versus performance, niet in de laatste plaats omdat ze een pionier was. De eerste performance-kunstenaars kwamen uit de hoek van de beeldende kunst, en wilden in galerieën iets heel anders doen dan wat er in de ouderwetse theatergebouwen gebeurde.

Inmiddels lijken toneel en performance niet meer tegengesteld. Gedegen toneelgezelschappen zoals Toneelgroep Amsterdam gebruiken elementen uit de performancekunst. Een acteur die het publiek aanspreekt, of acteurs die zelf de techniek bedienen; het zijn allemaal manieren om het publiek duidelijk te maken dat we met de acteurs in het hier en nu bezig zijn. Toch zijn performance en toneel niet helemaal samengesmolten. Het fundamentele verschil tussen Abramovic en Toneelgroep Amsterdam is nog altijd de illusie. Abramovic confronteert de bezoeker direct met haar eigen persoon terwijl de acteurs van Toneelgroep Amsterdam de illusie trachten te wekken iemand anders te zijn. Jonge theatermakers onderzoeken nu de grenzen tussen performance en toneel, en het lijkt wel of ze het verschil tussen jezelf zijn en een personage neerzetten overstijgen.

Vanuit jezelf of vanuit beweging

"Ach, die termen. Ik heb daar ook niet zoveel mee hoor," zegt Nik van den Berg, vierdejaars student theatraal performer aan de toneelacademie Maastricht. In zijn 'theatrale performance' Nik©#2 speelt Nik gitaar, hij zingt, kreunt en mompelt door de microfoon, terwijl hij op videobeelden de coole popster uithangt. Is dit nou acteren of performen? Allebei, zegt Nik. Maar de term performance geeft een bepaalde vrijheid. Het schept andere verwachtingen, omdat er meer mogelijk is dan met acteren. Die vrijheid was een reden om de opleiding theatraal performer in Maastricht te doen, vertelt Nik. “Eigenlijk kan alles in performance. Als je het maar goed doet.” Hoewel Nik performance, muziek maken en acteren afwisselt, is het belangrijkste verschil tussen performance en acteren de verhouding met jezelf. “In performance gebruik je je eigen kracht zoals een opvallende karaktereigenschap of uiterlijk om er mee te spelen. Dat is iets anders dan in de huid van een ander personage kruipen.”

Het verschil tussen jezelf en het spelen van een ander personage, is duidelijk te zien in Ze heeft ja gezegd van vierdejaars mimespelers Judith Hazeleger en Koen Kreulen. Soms is de scheiding tussen echt en gespeeld vrijwel onzichtbaar; op andere momenten dikken ze het verschil juist extra aan. De voorstelling begint bijvoorbeeld al zonder dat je het door hebt. Alle lampen zijn nog aan, technici zijn bezig, het publiek kletst nog als er twee mensen zenuwachtig over het toneel benen. Ze discussiëren over de voorstelling die ze moeten spelen, maken ruzie en verleiden elkaar. Maar dan wordt er ineens gezongen en gedanst alsof ze in een musical meespelen. Een rood gordijn, romantische muziek en zwijmelende blikken zorgen voor een totaal andere sfeer. Zo wisselen ze steeds tussen overduidelijk acteren en direct performen. Het gebruiken van verschillende stijlen en de vrijheid om alle registers open te trekken; dat is niet per se mime. Judith vertelt dat ze na een oriëntatiecursus voor de mime-opleiding koos, omdat er wordt gespeeld vanuit beweging in plaats van uit de psychologie. “Mime is puur denken vanuit beweging.” Dat betekent niet dat je continu moet bewegen. Het gaat volgens haar om het bewustzijn van het lichaam in de ruimte en om vanuit het lichaam tot iets te komen.

Niets zonder publiek

Opvallend is dat er niet te zien is wat gespeeld wordt en wat niet. Zo blijkt een rokje dat tijdens een vrijscène vast komt te zitten wel gespeeld, en een overhemd dat weigert uit te gaan niet. Toch is natuurlijk alles gespeeld, vertelt Judith. "We probeerden eerst in de voorstelling ook helemaal onszelf te zijn, maar dat bleek onmogelijk." Alleen al omdat ze hebben afgesproken dat ze een voorstelling gaan spelen. “Zodra er mensen naar je kijken, doe je anders, en ben je aan het spelen. Ook de technici zijn zich bewust van het publiek en spelen zichzelf als technicus.”

En hier raken Abramovic en deze jonge theatermakers elkaar. Allemaal onderzoeken ze het verschil tussen jezelf zijn, jezelf spelen en een personage laten zien. “Zonder publiek is er niets,” zegt Abramovic, en dat geldt zeker voor haar huidige performance. Ze kijkt een lid uit het publiek direct aan, en creëert geen illusies zoals in het theater. Jonge theatermakers als Judith Hazeleger, Koen Kreulen en Nik van den Berg lijken geen behoefte te hebben aan een strikte scheiding tussen performance en theater, tussen direct en illusie. Performance, installatie of voorstelling; waarom kunnen ze niet samengaan?

Marina Abramovic doet haar performance tot en met 31 mei in het MoMa, New York. Interview s en videomateriaal zijn te zien op het internet, net als live-opnamen van de performance. http://moma.org/interactives/exhibitions/2010/marinaabramovic/index.html

Op het ITs festival in Amsterdam spelen (oud-)studenten van verschillende theater– en dansopleidingen waaronder Ze heeft ja gezegd van Judith Harzeleger en Koen Kreulen, en het afstudeerproject Dansje van Nik van den Berg. Het festival is van 22 tot en met 30 juni, en het programma komt binnenkort op http://www.itsfestivalamsterdam.nl

De eindvoorstelling van de vierdejaars studenten van de mime opleiding op 19, 20, 22 en 23 juni in Het Veemtheater in Amsterdam. Daarin spelen onder andere Judith en Koen mee.

Daarnaast is Judith nog op Lowlands te zien in de voorstelling Innenschau van Jakop Ahlbom, en speelt Nik van den Berg zijn rock 'n roll-solo My mama loves my guitar sound op 10 en 12 mei in Maastricht.

Mail

Roos Euwe

We willen je iets vertellen. Hard//hoofd is al bijna tien jaar een vrijhaven voor jonge en experimentele kunst, journalistiek en literatuur. Een walhalla voor hemelbestormers en constructieve twijfelaars, een speeltuin voor talentvolle dromers en ontheemde jonge honden. Elke dag verschijnen op onze site eigenzinnige artikelen, verhalen, poëzie, kunst, fotografie en illustraties van onze jonge makers. Én onze site is helemaal gratis.

Hoe graag we ook zouden willen; zonder jou kunnen we dit niet blijven doen. We hebben namelijk te weinig inkomsten om dit vol te houden. Met jouw hulp kunnen we de journalistiek, kunst en literatuur van de toekomst mogelijk blijven maken, en zelfs versterken.

Als je ons steunt, dan maken wij jou meteen kunstverzamelaar door je speciaal geselecteerde kunstwerken toe te sturen. Verzamel kunst en help je favoriete tijdschrift het volgende decennium door. We zullen je eeuwig dankbaar zijn. Draag Hard//hoofd een warm hart toe.

Word kunstverzamelaar

Notice: Undefined variable: articleCount in /home/hardhoof/staging.hardhoofd.com/releases/20200503005100/public/content/themes/hardhoofd6/components/ctas/latest-posts.php on line 24
het laatste
10 jaar HH

10 jaar HH

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor verbeelding en verhalen. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. Het bestaan van zo’n plek is niet vanzelfsprekend. Sluit je daarom bij ons aan. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een... Lees meer

Tip: Kijk slechte televisie

Kijk slechte televisie

'Ik heb afleveringen van The Real Housewives waar Shakespeares beste stukken niet aan kunnen tippen.' Lees meer

 Kamikazeplastics

Kamikazeplastics

Immuuncellen die de minuscule deeltjes onschadelijk proberen te maken, bekopen dat vervolgens met hun eigen leven. Lees meer

Alles vijf sterren: DEZE SERIE IS GEWOON ZO GOED

Het voert te ver om het hele verhaal uit te leggen

Deze week worden we blij van stekjes, een queer Lees meer

Over wulken en burgemeesters 2

Over wulken en burgemeesters

'Een huis is een constructie, maar een huis is ook een gevoel dat gedeeld wordt. Er blijven sporen achter wanneer bewoners sterven. Een huis verandert terwijl het blijft staan.' Lees meer

We laten ons niet sussen 1

We laten ons niet sussen

Twee weken geleden onthaalden politici en de media 2500 protesterende boeren met open armen op het Malieveld. De 35.000 klimaatstakers en de bezorgde burgers van Extinction Rebellion konden rekenen op een stuk minder steun. Wat is er nodig om de urgentie van de klimaatcrisis echt te laten voelen?, vraagt Jarmo Berkhout zich af. De legers... Lees meer

Tip: Leer een ambacht

Leer een ambacht

Nora van Arkel ging spontaan een dag in de leer bij een Berlijnse Meisterbacker. Daar leerde ze minder te denken en meer te doen. Een tip om eens te vragen of iemand je een ambacht wil leren. Lees meer

 Staakt-het-boeren

Staakt-het-boeren

Duizenden boeren toogden naar het Malieveld met hooivork en tractor. Lees meer

Column: September Blues

September Blues

De maand september is weer voorbij en dat betekent voor Trudy afscheid nemen en opnieuw beginnen. Van haar zomerhuisje op het platteland keert ze terug naar het leven in de stad. Lees meer

Filmtrialoog: Manta Ray

Manta Ray

Redacteuren Eva van den Boogaard, Mat Hoogenboom en Oscar Spaans bezochten de bioscoop om het speelfilmdebuut van de Thaise regisseur Phuttiphong Aroonpheng te zien. Het werd een magische ervaring: Manta Ray bleek een even eenvoudige als betoverende vertelling over een voor dood achtergelaten man die door een visser uit de mangrove wordt gered. Mat: Wat... Lees meer

Hard//talk: Bij gelijke geschiktheid tellen kwaliteit en capaciteit net zo goed

Bij gelijke geschiktheid tellen kwaliteit en capaciteit net zo goed

De wereld staat in brand en dat mag niet onbeschreven blijven. In tegenstelling tot Ella Kuijpers ziet Gatool Katawazi er wél het belang van in om voorkeur te geven aan de sollicitant die de diversiteit binnen een organisatie versterkt. Afgelopen zomer schreef Ella Kuijpers een Hard//talk waarin zij pleit tegen positieve discriminatie in sollicitatieprocedures. Juist... Lees meer

Inclusiviteit

Echte inclusiviteit is nog ver weg

Het debat over diversiteit en inclusiviteit in de culturele sector gaat niet ver genoeg. Lees meer

Tip: Geef het voordeel van de twijfel

Geef het voordeel van de twijfel

Redacteur Else Boer schippert tussen cynisme en naïviteit. 'Om naïviteit te vermijden, besloot ik dat cynisme een adequate reactie op de wereld was. Maar het continu bevragen van mensen en hun beweegredenen is vermoeiend.' Lees meer

Alles vijf sterren: 14

Geen douche, geen geloof, geen adem

Deze week worden we blij van een zeiltripje naar het Markermeer, een serie over verkeerd geplaatste bewijslast, en een dansvoorstelling van Arnhemse meisjes. Lees meer

Hard//talk: Greta Thunbergs requiem voor een droom

Greta Thunbergs requiem voor een droom

Thunberg deinst er niet voor terug een onderdeel te worden van haar eigen verhaal. Lees meer

Automatische concepten 26

Over de column (niets dan goeds?)

Iduna schrijft al jaren columns voor Hard//hoofd en vraagt zich af: hoe komt het toch dat ze ergens alsnog verwarde gevoelens heeft bij het fenomeen 'column'? Een overpeinzing die terugvoert naar Iduna's jaren op de universiteit en de twijfel over de plek die ze in mag nemen in de wereld. Lees meer

Het verlies van succes 2

Het verlies van succes

In een tijd waarin het steeds noodzakelijker lijkt te worden om prestaties te etaleren, denkt Mare Groen na over het systeem achter onze opvattingen aangaande succes dan wel mislukking. Ik lig nog steeds op bed en ben de hele dag niet buiten geweest. Het is 20.00 uur. Ik heb afgesproken om naar de film te... Lees meer

Tip: Durf hardop te dromen

Durf hardop te dromen

Rose Doolan vertrok jaren geleden naar San Francisco, met wilde plannen en weinig budget. Lees meer

 De blinddoek komt af

De blinddoek komt af

Vrouwe Justitia heeft haar blinddoek afgenomen. Lees meer

Column: Mammie

Mammie

'Arme mammie, sorry mammie!', hoort Trudy in de wachtkamer van het ziekenhuis. De irritatie die dit oproept komt vanuit een nooit gedichte kloof in het verleden. En dat heeft alles met het woord 'mammie' te maken. Lees meer