Illustratie: Baukje Stamm

Hiske begint trek te krijgen in speculaas en verdiept zich in de historie van kaneel, nootmuskaat en kruidnagel." />

Illustratie: Baukje Stamm

Hiske begint trek te krijgen in speculaas en verdiept zich in de historie van kaneel, nootmuskaat en kruidnagel." />
nieuwsbrief
Asset 14

Speculaas en de VOC-mentaliteit

Hiske begint trek te krijgen in speculaas en verdiept zich in kaneel, nootmuskaat en kruidnagel. Al sinds de oudheid gaan de meest buitenissige verhalen rond over de herkomst en werking van deze exotische zaken. Specerijen verschaffen mooie inzichten over de begeerlijkheid van schaarse producten en je kunt er nog heerlijk mee koken ook. Wat wil een mens nog meer?

Mail

Speculaaskruiden
3 el kaneel
1 el kardemom
1 el kruidnagel
1 el gember (droog)
2 tl nootmuskaat
1 tl peper
1 tl anijs
1 tl korianderzaad

Maal alles fijn in een schone vijzel of koffiemolen, en bewaar in een afgesloten pot.
-
Specerijen maken mij gelukkig. Ze ruiken tegelijkertijd naar verre landen en naar de keuken van mijn oma, smaken zowel naar de souk van Fez als naar Kerstmis in Zeeland en ze maken alles lekkerder dan het al was (zie ook kaneel en komijn). Bijna alles wordt spannender, voller van smaak, minder alledaags, pittiger en warmer als je er specerijen aan toevoegt. Als het herfst wordt en ik behoefte heb aan iets extra gelukkigmakends, dan wil ik ze soms allemaal tegelijkertijd. Gelukkig kan dat: dan bak ik speculaas.

Specerijen en kruiden zijn twee wezenlijk verschillende dingen. Waar kruiden de al dan niet gedroogde blaadjes van aromatische planten zijn, maken specerijen de andere delen uit. Het zijn de bijvoorbeeld de wortel (gember), bast (kaneel), vrucht (nootmuskaat), bloem (kruidnagels en foelie) of zaad (peper). Ze zijn bovendien meestal afkomstig van tropische planten, uitzonderingen als karwij of venkelzaad daargelaten. In speculaaskruiden zitten kortom, ondanks de naam, geen kruiden.


Illustratie: Baukje Stamm

Uit het paradijs gespoeld

Specerijen oefenen al vanaf de Klassieke Oudheid een enorme aantrekkingskracht uit. Farao Ramses de Tweede werd begraven met peperkorrels in zijn neus, en zowel de Griekse mythen als de bijbel staan vol verwijzingen naar de zoet geurende verlokkingen van kaneel en kassia. Afstand, schipbreuk, scheurbuik en angst overwinnend voeren koene scheepslui als Columbus de hele wereld over om ze te vinden. Specerijen waren geen souvenirtje dat werd meegenomen uit den vreemde “nu ze er toch waren”, maar een motivatie om überhaupt te gaan, een katalysator voor de grote ontdekkingsreizen. Vanwaar toch die bovenmatige interesse voor zeer moeilijk te verkrijgen, qua voedingswaarde volslagen overbodige producten? Hoe kon zoiets onbeduidends als een smaakmaker zo’n enorme hype in gang zetten?

De specerijenroutes in India en Indonesië zijn al millennia lang in gebruik. Peper uit India werd in het Midden-Oosten rond 2000 jaar voor Christus verhandeld. Tot de vijftiende eeuw kwamen kaneel en kruidnagels dus wel via de duistere wirwar van oostelijke handelsroutes in Europa terecht, maar niemand had een flauw benul van de gevaarlijke wegen die de specerijen hadden gevolgd. Ze werden verhandeld door vreemde volkeren op verre plekken, waar geen christen ooit kwam. Hierdoor kregen ze een mysterieuze, bijna buiten- of bovenaardse uitstraling waarvan we ons in deze geglobaliseerde wereld bijna geen voorstelling kunnen maken. Specerijen, zo dacht men, groeiden waarschijnlijk in Kokanje, luilekkerland. Of anders in het Paradijs, een plek waarvan veel mensen meenden dat die zich gewoon ergens op aarde bevond.

De theorie van Sint Augustinus was dat ze via ondergrondse rivieren uit het Paradijs kwamen gedreven (want ze konden natuurlijk niet dwars door de vlammenhaag waarmee deze was afgeschermd). Daar werden ze door het plaatselijke vreemde volk met grote netten uit het water gevist, waarna ze via via verhandeld werden naar de markten van Alexandrië en verder westwaarts. De Middeleeuwse mens speculeerde over het bestaan van de mysterieuze ‘specerijen-eilanden’, verafgelegen, geheime plekken, waar de nootmuskaat en de kruidnagel zou groeien. De hype werd groter. Er werden allerlei medicinale krachten aan toegeschreven, ze werden verwerkt in doodsbalsems en liefdeselixers. Het branden van specerijen zou je beschermen tegen de pest, je seksleven verbeteren, en tegelijkertijd je contact doen maken met god.

In de Europese landen waren specerijen altijd al vreselijk duur, omdat ze van zo ver kwamen en zo vaak van hand tot hand waren overgedaan. De hoge prijs en de mysterieuze sfeer gaven de producten nog extra allure, vergelijkbaar met die van bijvoorbeeld goud. De adel en hogere burgerij hadden geld te spenderen en wilden luxe en zeldzame producten. Specerijen waren dus niet aantrekkelijk omdat ze nodig waren, maar juist omdat ze niet nodig waren. Ze werden echte statusproducten met een aureool van glamour, avontuur, en winstgevendheid. Hierdoor werden ze nog kostbaarder. Een ware specerijenrace ontstond: Portugese, Engelse en Nederlandse avonturiers gingen naarstig op zoek ging naar die mysterieuze specerijeneilanden. Deze Spice Race wordt wel vergeleken met op de Space Race naar de maan. John Keay zegt in zijn mooie boek The Spice Routes:

“Like the moon, which was visible but could not at first be reached, the spice islands had reached the western Europeans’ mind before they were accessible.”

De eerste multinational

Maar ze bestonden. Aan het begin van de zestiende eeuw, en millennia daarvoor kwam elke kruidnagel en elke muskaatnoot van de wereld van twee piepkleine archipels, niet meer dan groepjes uitstulpingen in de oceaan. De eilandjes maken tegenwoordig deel uit van de Indonesische provincie Malaku: de Molukken. Het opsporen van deze specifieke plekken tussen de ongeveer 25.000 eilanden van de enorme Indische archipel, was zoeken naar een naald in een hooiberg. Maar toen ze eenmaal gevonden waren, was er geen houden meer aan. De in 1602 opgerichte Verenigde Oost-Indische Compagnie zette een ambitieus plan in werking om een volledige monopolie te krijgen op de kostbare kruidnagels en muskaatnoten. Onder deze zeer professionele organisatie werden de logistieke problemen aangepakt waaronder de specerijenhandel eerder gebukt ging. De VOC groeide uit tot de eerste moderne multinational, compleet met aandeelhouders, boekhouding, raden van bestuur en een eigen leger.

Vanuit forten op de oostelijke Molukken vertrokken expedities om concurrerende kruidnagelbomen te vernietigen. Muskaatnoten werden direct na de oogst met ongebluste kalk bewerkt, zodat er nooit meer een boom uit zou kunnen groeien. Jan Pieterszoon Coen, de gouverneur-generaal van de compagnie, vatte het beleid richting de oorspronkelijke bewoners van de Molukken samen: “Deugdzaamheid en fatsoen leveren geen winst op, het is zaak de inlanders met scherpe sporen te berijden.” Hij voegde de daad bij het woord en roeide de inwoners van de Zuid-Molukse Banda-eilanden volledig en systematisch uit. Er wordt gesproken van 30.000 doden. Om de prijs kunstmatig hoog te houden, brandden de Nederlanders regelmatig vuren van overtollige specerijen. In het jaar 1735 werd alleen al in Amsterdam 1.250.000 pond nootmuskaat en bijna net zoveel kaneel verbrand, die tot ver buiten de stad geroken kond worden. Nederland beleefde haar Gouden Eeuw: kruidnagels en muskaatnoten brachten bij de verkoop winsten tot wel 2000 procent op.

VOC-kerrie
Ik vond een recept van Albert Kooy, die een mooi boek over de Nieuwe Nederlandse Keuken schreef. Het is eigenlijk een simpele kerriepasta, waar je van alles mee kunt doen: maak er met kippedijen en kokosmelk een curry van, doe een schep door de groenteschotel of aardappelpuree of gehaktballen, je kunt er zelfs dipsaus van maken. Kooy noemt het ‘Specerijen van de VOC’, maar dat is eigenlijk niet correct. Paprika’s en rode pepers komen uit Amerika. Je kunt het in de koelkast een week bewaren.

2 rode paprika’s
een stuk gember ter grootte van een dikke duim
twee teentjes knoflook
een grote ui
een Spaanse peper
1 el kurkuma (geelwortel)
½ el kardemompoeder
½ el kaneelpoeder
½ el komijnpoeder

Stoof de verse ingrediënten gaar in een beetje olie. Bak de droge specerijen even mee. Pureer ze, zeef ze eventueel en proef.

Hiske Versprille

We willen je iets vertellen. Hard//hoofd is al bijna tien jaar een vrijhaven voor jonge en experimentele kunst, journalistiek en literatuur. Een walhalla voor hemelbestormers en constructieve twijfelaars, een speeltuin voor talentvolle dromers en ontheemde jonge honden. Elke dag verschijnen op onze site eigenzinnige artikelen, verhalen, poëzie, kunst, fotografie en illustraties van onze jonge makers. Én onze site is helemaal gratis.

Hoe graag we ook zouden willen; zonder jou kunnen we dit niet blijven doen. We hebben namelijk te weinig inkomsten om dit vol te houden. Met jouw hulp kunnen we de journalistiek, kunst en literatuur van de toekomst mogelijk blijven maken, en zelfs versterken.

Als je ons steunt, dan maken wij jou meteen kunstverzamelaar door je speciaal geselecteerde kunstwerken toe te sturen. Verzamel kunst en help je favoriete tijdschrift het volgende decennium door. We zullen je eeuwig dankbaar zijn. Draag Hard//hoofd een warm hart toe.

Word kunstverzamelaar
het laatste
Tip: Kijk slechte televisie

Kijk slechte televisie

'Ik heb afleveringen van The Real Housewives waar Shakespeares beste stukken niet aan kunnen tippen.' Lees meer

 Kamikazeplastics

Kamikazeplastics

Immuuncellen die de minuscule deeltjes onschadelijk proberen te maken, bekopen dat vervolgens met hun eigen leven. Lees meer

Alles vijf sterren: DEZE SERIE IS GEWOON ZO GOED

Het voert te ver om het hele verhaal uit te leggen

Deze week worden we blij van stekjes, een queer Lees meer

Over wulken en burgemeesters 2

Over wulken en burgemeesters

'Een huis is een constructie, maar een huis is ook een gevoel dat gedeeld wordt. Er blijven sporen achter wanneer bewoners sterven. Een huis verandert terwijl het blijft staan.' Lees meer

We laten ons niet sussen 1

We laten ons niet sussen

Twee weken geleden onthaalden politici en de media 2500 protesterende boeren met open armen op het Malieveld. De 35.000 klimaatstakers en de bezorgde burgers van Extinction Rebellion konden rekenen op een stuk minder steun. Wat is er nodig om de urgentie van de klimaatcrisis echt te laten voelen?, vraagt Jarmo Berkhout zich af. De legers... Lees meer

Tip: Leer een ambacht

Leer een ambacht

Nora van Arkel ging spontaan een dag in de leer bij een Berlijnse Meisterbacker. Daar leerde ze minder te denken en meer te doen. Een tip om eens te vragen of iemand je een ambacht wil leren. Lees meer

 Staakt-het-boeren

Staakt-het-boeren

Duizenden boeren toogden naar het Malieveld met hooivork en tractor. Lees meer

Column: September Blues

September Blues

De maand september is weer voorbij en dat betekent voor Trudy afscheid nemen en opnieuw beginnen. Van haar zomerhuisje op het platteland keert ze terug naar het leven in de stad. Lees meer

Filmtrialoog: Manta Ray

Manta Ray

Redacteuren Eva van den Boogaard, Mat Hoogenboom en Oscar Spaans bezochten de bioscoop om het speelfilmdebuut van de Thaise regisseur Phuttiphong Aroonpheng te zien. Het werd een magische ervaring: Manta Ray bleek een even eenvoudige als betoverende vertelling over een voor dood achtergelaten man die door een visser uit de mangrove wordt gered. Mat: Wat... Lees meer

Hard//talk: Bij gelijke geschiktheid tellen kwaliteit en capaciteit net zo goed

Bij gelijke geschiktheid tellen kwaliteit en capaciteit net zo goed

De wereld staat in brand en dat mag niet onbeschreven blijven. In tegenstelling tot Ella Kuijpers ziet Gatool Katawazi er wél het belang van in om voorkeur te geven aan de sollicitant die de diversiteit binnen een organisatie versterkt. Afgelopen zomer schreef Ella Kuijpers een Hard//talk waarin zij pleit tegen positieve discriminatie in sollicitatieprocedures. Juist... Lees meer

Inclusiviteit

Echte inclusiviteit is nog ver weg

Het debat over diversiteit en inclusiviteit in de culturele sector gaat niet ver genoeg. Lees meer

Tip: Geef het voordeel van de twijfel

Geef het voordeel van de twijfel

Redacteur Else Boer schippert tussen cynisme en naïviteit. 'Om naïviteit te vermijden, besloot ik dat cynisme een adequate reactie op de wereld was. Maar het continu bevragen van mensen en hun beweegredenen is vermoeiend.' Lees meer

Alles vijf sterren: 14

Geen douche, geen geloof, geen adem

Deze week worden we blij van een zeiltripje naar het Markermeer, een serie over verkeerd geplaatste bewijslast, en een dansvoorstelling van Arnhemse meisjes. Lees meer

Hard//talk: Greta Thunbergs requiem voor een droom

Greta Thunbergs requiem voor een droom

Thunberg deinst er niet voor terug een onderdeel te worden van haar eigen verhaal. Lees meer

Automatische concepten 26

Over de column (niets dan goeds?)

Iduna schrijft al jaren columns voor Hard//hoofd en vraagt zich af: hoe komt het toch dat ze ergens alsnog verwarde gevoelens heeft bij het fenomeen 'column'? Een overpeinzing die terugvoert naar Iduna's jaren op de universiteit en de twijfel over de plek die ze in mag nemen in de wereld. Lees meer

Het verlies van succes 2

Het verlies van succes

In een tijd waarin het steeds noodzakelijker lijkt te worden om prestaties te etaleren, denkt Mare Groen na over het systeem achter onze opvattingen aangaande succes dan wel mislukking. Ik lig nog steeds op bed en ben de hele dag niet buiten geweest. Het is 20.00 uur. Ik heb afgesproken om naar de film te... Lees meer

Tip: Durf hardop te dromen

Durf hardop te dromen

Rose Doolan vertrok jaren geleden naar San Francisco, met wilde plannen en weinig budget. Lees meer

 De blinddoek komt af

De blinddoek komt af

Vrouwe Justitia heeft haar blinddoek afgenomen. Lees meer

Column: Mammie

Mammie

'Arme mammie, sorry mammie!', hoort Trudy in de wachtkamer van het ziekenhuis. De irritatie die dit oproept komt vanuit een nooit gedichte kloof in het verleden. En dat heeft alles met het woord 'mammie' te maken. Lees meer

Alles vijf sterren: Lava, zonlicht en Dracula

Lava, zonlicht en Dracula

Deze week sterren voor twee klassieke films en een zonnige wekker. Lees meer