nieuwsbrief
Asset 14

Over vier jaar zijn we allemaal dood

Het gaat slecht met de honingbij, maar wiens schuld is dat eigenlijk, en moeten we daar iets aan doen? De gevolgen zouden weleens fataal kunnen zijn.

Mail

Deze winter duurde onmenselijk lang, maar nu is het eindelijk lente. Normaal gesproken krijg ik daar energie van, maar dit voorjaar maak ik me zorgen. Ik ben stadsimker in Amsterdam, en het gaat niet goed met de honingbij. Dat heeft verschillende oorzaken; van pesticiden tot ziektes, van een veranderend klimaat tot parasieten. Maar de grootste bedreiging voor de bijen zijn wij zelf.

Ik kijk naar de kast op mijn dak, waar afgelopen zomer nog 50.000 huisgenoten druk heen en weer vlogen met stuifmeel en nectar. Dit volk heeft de winter overleefd. Maar om mij heen gaat het slecht. Het wintersterftepercentage schommelde altijd rond de 10 procent. Dat is normaal, alleen de sterkste volken overleven. Maar de afgelopen jaren is het aantal flink gestegen. In Nederland is het zelfs bijzonder hoog (21,4 procent in 2011).

Bijen zijn voor ons huisdieren, ze kunnen nauwelijks zelfstandig overleven: het is in Nederland veel te koud en er zijn te weinig holle bomen. Een imker doet er alles aan om zijn volk zo gezond mogelijk de winter door te helpen. Aan de andere kant zijn wij mensen voor onze voedselproductie voor minstens 35 procent afhankelijk van de bijen die onze bloemen bestuiven. Einstein zou ooit gezegd hebben dat als de bij uitsterft, de voedselproductie door gebrek aan bestuiving in een crisis zou komen en de mens vier jaar later verdwenen zou zijn. Deze onheilsboodschap is inmiddels zo vaak aangehaald, dat niemand er nog in lijkt te geloven.

De verdwijnziekte

Een paar jaar geleden werd er veel gesproken over 'de verdwijnziekte' of Colony Collapse Disorder (CCD). Bij deze bijzondere vorm van bijensterfte is er nog voldoende voedsel in de kast, maar alle bijen zijn verdwenen. De media wijzen graag naar CCD als ze over bijensterfte berichten, maar dat is niet helemaal eerlijk. Meestal ontstaat wintersterfte omdat de bijen verhongeren, één van de naarste dingen die je als imker kunt meemaken. Je opent de kast in het voorjaar en vindt dode bijen in een kring op de raat, met hun kopjes in de cellen op zoek naar voedsel. Hoe het komt dat de bijen verhongeren, is een andere vraag, maar het is in ieder geval geen mysterieuze ziekte waar we niets aan kunnen doen.

De Europese honingbij heeft zwaar te lijden onder de plaag van de varroamijt.

We weten niet precies waarom het zo slecht gaat met de bij, maar het is wel duidelijk dat de mens er een groot aandeel in heeft. Dat er iedere winter zoveel bijenvolken sterven wordt veroorzaakt door een combinatie van factoren. De varroamijt bijvoorbeeld, die imkers in de 18e eeuw onbewust naar Europa gebracht hebben door de Aziatische honingbij te importeren. De Aziatische bij leeft harmonieus samen met de parasiet, maar onze Apis Melifera heeft zwaar te leiden onder de mijtenplaag omdat ‘onze’ bijenlarven zich langzamer ontwikkelen. De spinachtige parasiet leeft van larven en verzwakt de bijen die daardoor niet sterk genoeg zijn om de winter te overleven. Inmiddels komt varroa in bijna alle bijenvolken voor, maar we kunnen het ook goed bestrijden. Als je als imker de juiste maatregelen neemt, blijven je volken sterk en gezond.

Trailer van de documentaire More Than Honey (2012)

Hoe overleeft een bijenvolk?

We leven al duizenden jaren met bijen, maar we begrijpen nog steeds slechts een fractie van de organisatie waarin deze dieren leven. Misschien omdat een bijenvolk het tegenovergestelde is van onze individualistische maatschappij. Een bijenvolk is één organisme. Elk insect heeft, afhankelijk van geslacht en leeftijd, een andere taak. Binnen het volk is alles erop gericht dat het volk groeit en zich opsplitst om zo haar DNA te verspreiden. In mei is de kast zo vol dat de koningin met een deel van het volk vertrekt om zich ergens anders te vestigen. In de kast zal binnen enkele dagen een aantal nieuwe koninginnen uitkomen die onderling uitvechten wie de leiding neemt. Als het volk groot genoeg is zal er nog een zwerm afkomen en zo vermenigvuldigt het volk zich. Hoe oud één bij wordt, is dus niet relevant. Een werksterbij staat in dienst van het volk en verdedigt de honing, waarmee haar volk de winter moet doorkomen, met haar leven. In onze omgeving kunnen bijen niet zelf overleven en daarom helpt de imker hierbij, in ruil voor honing. Dit werd eeuwenlang als een zeer nederige taak gezien. Honing mocht vroeger ook nooit verkocht, maar alleen zelf geschonken worden.

De afgelopen vijftig jaar is er veel veranderd. In onze maatschappij, maar ook in onze leefomgeving. Net als mensen hebben bijen eiwitrijk voedsel nodig om gezond te leven. Dat halen ze uit stuifmeel. Zeker in de nazomer, wanneer de generatie winterbijen opgroeit, is het belangrijk dat er voldoende planten bloeien in de omgeving van de kast. In veel gemeenten is groen echter synoniem voor gras. Daar hebben bijen helemaal niets aan.

Bijen weigeren op genetisch gemodificeerd koolzaad te vliegen.

Buiten de stad hebben bijen het misschien nog wel moeilijker. Monocultuur, landbouwgiffen en genetische modificatie hebben het ecosysteem sterk versoberd. Van de koolzaadvelden bijvoorbeeld, waar mijn vader en ik vroeger zijn kasten neerzetten, halen de bijen nu bijna geen stuifmeel en nectar meer. Ze weigeren erop te vliegen. Genetisch gemodificeerd koolzaad is misschien niet slecht voor onze gezondheid, maar als onze bijen weigeren het stuifmeel ervan te gebruiken voor hun wintervoorraad, dan gaat er wel iets mis. Als de bloemen niet bestoven worden, mist er een schakel.

De hoop van het voorjaar?

Iedereen weet dat het slecht gaat met de bijen. Toch wordt er agressief gelobbyd om dat zo te houden. Het voorstel van de Europese Commissie om de neonicotinoïde houdende bestrijdingsmiddelen die in de landbouw gebruikt worden, te verbieden, kreeg in maart 2013 niet genoeg steun. Twee weken later werd een wetenschappelijke studie gepubliceerd waarin bewezen werd wat imkers al jaren vermoeden: deze pesticiden tasten de hersenen van bijen aan. Het is niet de enige oorzaak. Maar sinds de invoering van deze landbouwgiffen, twee decennia geleden, heeft de bijensterfte epidemische proporties aangenomen. Tegelijkertijd is Bayer, een van de grootste leveranciers, naar de rechter gestapt omdat het bedrijf af wil van de negatieve publiciteit die de wetenschappelijke onderzoeken naar de gevolgen van pesticiden met zich meebrengen.

Op 26 april zal het neonicotinoïden-dossier opnieuw op de tafel van de Europese Commissie liggen en wordt er definitief over het voorstel gestemd. Op dat moment zal het kleine volkje op mijn dak al flink gegroeid zijn. En wat de uitslag ook is, binnen enkele weken zal de kast haast uit zijn voegen barsten en zal ik maatregelen moeten treffen zodat het volk niet gaat zwermen. Want in de stad is deze natuurlijke voortplanting van het bijenvolk niet zo praktisch.

Het gaat slecht met de bijen maar niemand wijst erop dat wij daar verantwoordelijk voor zijn.

Goed imkeren is tegenwoordig helaas niet meer genoeg. We hebben onze leefomgeving gevormd naar onze standaarden en behoeftes, op zo’n manier dat bijen er moeilijk kunnen overleven. Iedere winter sterven er meer bijenvolken en daarbij wijzen imkers, onderzoekers en media graag naar de landbouw en grote pesticidenbedrijven. Maar natuurlijk zijn deze bedrijven alleen op winst uit, natuurlijk handelen zij alleen uit eigenbelang. Dat is toch niet verrassend? Het gaat slecht met de bijen, en er wordt geroepen dat het zo erg is, en Einstein wordt nog eens van stal gehaald. Maar niemand wijst erop dat wij daar verantwoordelijk voor zijn.

Fragment uit de documentaire Queen of the Sun: what are the bees telling us? (2010)

Bijen worden ingezet als eenjarige gewassen, als wegwerpvolken.

Vergelijk de intensieve landbouw en het gebruik van giffen met de bio-industrie en de kiloknallers. Dit is onlosmakelijk verbonden met de manier waarop wij consumeren. We maken ons grote zorgen over de honingbij, maar eisen ook betaalbaar voedsel. We kopen spotgoedkope ‘bloemenhoning’, amandelen en fruit. Deze voedingsmiddelen kunnen alleen zo goedkoop zijn omdat ze op megaboerderijen geproduceerd worden. Daar worden bijen ingezet als eenjarige gewassen, als wegwerpvolken. Met heftrucks worden duizenden kasten rondgereden, van de ene naar de andere boomgaard, steeds zuidelijker tot alle bloesem bestoven is. Dit is zo intensief dat het volk daarna op is. Voor deze imkers is de ‘verdwijnziekte’ en de wintersterfte een verlies dat ze al ingecalculeerd hebben. Dat de bijenvolken zich op deze manier niet natuurlijk kunnen voortplanten, en daardoor steeds zwakker worden, valt weg tegen het economische belang.

Voor de kast op mijn dak zijn de jonge bijen aan het ‘invliegen’. Achteruit verlaten ze de vliegplank, elke keer een stukje verder. Binnenkort zullen ze nectar halen, en na 800 kilometer vliegen zijn hun vleugels versleten en storten ze ter aarde. Een werkster heeft dan anderhalve theelepel honing geproduceerd. Honing waar haar volk over een paar maanden de winter mee door moet komen. Bijen leven als één organisme, ze werken samen voor het grotere geheel. Hoe lastig de omstandigheden ook zijn, het volk is altijd op de toekomst gericht. Daar zouden wij een voorbeeld aan moeten nemen.

__

Een eerdere versie van dit artikel verscheen bij OneWorld.

Maartje Smits Maartje Smits is schrijvend detective en imker. In 2015 verscheen haar dichtbundel Als je een meisje bent bij uitgeverij De Harmonie.

We willen je iets vertellen. Hard//hoofd is al bijna tien jaar een vrijhaven voor jonge en experimentele kunst, journalistiek en literatuur. Een walhalla voor hemelbestormers en constructieve twijfelaars, een speeltuin voor talentvolle dromers en ontheemde jonge honden. Elke dag verschijnen op onze site eigenzinnige artikelen, verhalen, poëzie, kunst, fotografie en illustraties van onze jonge makers. Én onze site is helemaal gratis.

Hoe graag we ook zouden willen; zonder jou kunnen we dit niet blijven doen. We hebben namelijk te weinig inkomsten om dit vol te houden. Met jouw hulp kunnen we de journalistiek, kunst en literatuur van de toekomst mogelijk blijven maken, en zelfs versterken.

Als je ons steunt, dan maken wij jou meteen kunstverzamelaar door je speciaal geselecteerde kunstwerken toe te sturen. Verzamel kunst en help je favoriete tijdschrift het volgende decennium door. We zullen je eeuwig dankbaar zijn. Draag Hard//hoofd een warm hart toe.

Word kunstverzamelaar
het laatste
Tip: Kijk slechte televisie

Kijk slechte televisie

'Ik heb afleveringen van The Real Housewives waar Shakespeares beste stukken niet aan kunnen tippen.' Lees meer

 Kamikazeplastics

Kamikazeplastics

Immuuncellen die de minuscule deeltjes onschadelijk proberen te maken, bekopen dat vervolgens met hun eigen leven. Lees meer

Alles vijf sterren: DEZE SERIE IS GEWOON ZO GOED

Het voert te ver om het hele verhaal uit te leggen

Deze week worden we blij van stekjes, een queer Lees meer

Over wulken en burgemeesters 2

Over wulken en burgemeesters

'Een huis is een constructie, maar een huis is ook een gevoel dat gedeeld wordt. Er blijven sporen achter wanneer bewoners sterven. Een huis verandert terwijl het blijft staan.' Lees meer

We laten ons niet sussen 1

We laten ons niet sussen

Twee weken geleden onthaalden politici en de media 2500 protesterende boeren met open armen op het Malieveld. De 35.000 klimaatstakers en de bezorgde burgers van Extinction Rebellion konden rekenen op een stuk minder steun. Wat is er nodig om de urgentie van de klimaatcrisis echt te laten voelen?, vraagt Jarmo Berkhout zich af. De legers... Lees meer

Tip: Leer een ambacht

Leer een ambacht

Nora van Arkel ging spontaan een dag in de leer bij een Berlijnse Meisterbacker. Daar leerde ze minder te denken en meer te doen. Een tip om eens te vragen of iemand je een ambacht wil leren. Lees meer

 Staakt-het-boeren

Staakt-het-boeren

Duizenden boeren toogden naar het Malieveld met hooivork en tractor. Lees meer

Column: September Blues

September Blues

De maand september is weer voorbij en dat betekent voor Trudy afscheid nemen en opnieuw beginnen. Van haar zomerhuisje op het platteland keert ze terug naar het leven in de stad. Lees meer

Filmtrialoog: Manta Ray

Manta Ray

Redacteuren Eva van den Boogaard, Mat Hoogenboom en Oscar Spaans bezochten de bioscoop om het speelfilmdebuut van de Thaise regisseur Phuttiphong Aroonpheng te zien. Het werd een magische ervaring: Manta Ray bleek een even eenvoudige als betoverende vertelling over een voor dood achtergelaten man die door een visser uit de mangrove wordt gered. Mat: Wat... Lees meer

Hard//talk: Bij gelijke geschiktheid tellen kwaliteit en capaciteit net zo goed

Bij gelijke geschiktheid tellen kwaliteit en capaciteit net zo goed

De wereld staat in brand en dat mag niet onbeschreven blijven. In tegenstelling tot Ella Kuijpers ziet Gatool Katawazi er wél het belang van in om voorkeur te geven aan de sollicitant die de diversiteit binnen een organisatie versterkt. Afgelopen zomer schreef Ella Kuijpers een Hard//talk waarin zij pleit tegen positieve discriminatie in sollicitatieprocedures. Juist... Lees meer

Inclusiviteit

Echte inclusiviteit is nog ver weg

Het debat over diversiteit en inclusiviteit in de culturele sector gaat niet ver genoeg. Lees meer

Tip: Geef het voordeel van de twijfel

Geef het voordeel van de twijfel

Redacteur Else Boer schippert tussen cynisme en naïviteit. 'Om naïviteit te vermijden, besloot ik dat cynisme een adequate reactie op de wereld was. Maar het continu bevragen van mensen en hun beweegredenen is vermoeiend.' Lees meer

Alles vijf sterren: 14

Geen douche, geen geloof, geen adem

Deze week worden we blij van een zeiltripje naar het Markermeer, een serie over verkeerd geplaatste bewijslast, en een dansvoorstelling van Arnhemse meisjes. Lees meer

Hard//talk: Greta Thunbergs requiem voor een droom

Greta Thunbergs requiem voor een droom

Thunberg deinst er niet voor terug een onderdeel te worden van haar eigen verhaal. Lees meer

Automatische concepten 26

Over de column (niets dan goeds?)

Iduna schrijft al jaren columns voor Hard//hoofd en vraagt zich af: hoe komt het toch dat ze ergens alsnog verwarde gevoelens heeft bij het fenomeen 'column'? Een overpeinzing die terugvoert naar Iduna's jaren op de universiteit en de twijfel over de plek die ze in mag nemen in de wereld. Lees meer

Het verlies van succes 2

Het verlies van succes

In een tijd waarin het steeds noodzakelijker lijkt te worden om prestaties te etaleren, denkt Mare Groen na over het systeem achter onze opvattingen aangaande succes dan wel mislukking. Ik lig nog steeds op bed en ben de hele dag niet buiten geweest. Het is 20.00 uur. Ik heb afgesproken om naar de film te... Lees meer

Tip: Durf hardop te dromen

Durf hardop te dromen

Rose Doolan vertrok jaren geleden naar San Francisco, met wilde plannen en weinig budget. Lees meer

 De blinddoek komt af

De blinddoek komt af

Vrouwe Justitia heeft haar blinddoek afgenomen. Lees meer

Column: Mammie

Mammie

'Arme mammie, sorry mammie!', hoort Trudy in de wachtkamer van het ziekenhuis. De irritatie die dit oproept komt vanuit een nooit gedichte kloof in het verleden. En dat heeft alles met het woord 'mammie' te maken. Lees meer

Alles vijf sterren: Lava, zonlicht en Dracula

Lava, zonlicht en Dracula

Deze week sterren voor twee klassieke films en een zonnige wekker. Lees meer