Simone de Boer heeft modernistische idealen en wil het banale medium verheffen. " /> Simone de Boer heeft modernistische idealen en wil het banale medium verheffen. " />
tickets
Asset 14

Kunsttelevisie

Na zestig jaar televisiegeschiedenis, lachen we de zaterdagavond weg met de tandeloze grijns van Jack Spijkerman. Aan de hand van onze vaderlandse helden – en die van de buren – draaien we eindeloze pirouetten op het ijs, in de ballroomzaal of op het houten podium van de plaatselijke talentenjacht. De vlag wordt gehesen in Ik houd van Holland en we zingen het volkslied met de grootste familie van Nederland. Heeft de televisie ons culturele verrijking gebracht?

"Meer dan ooit tevoren gaat de techniek ons leven beheersen," zei staatssecretaris Cals van Cultuur en Onderwijs op 2 oktober 1951 voor de eerste zwart-wit uitzending op de Nederlandse buis. "Na de massa-arbeid is het nu de massa-recreatie die de menselijke persoonlijkheid belaagt." Cals reageerde kritisch, maar hoopvol op het nieuwe medium. "In dienst gesteld van de cultuur kan zij een uiterst machtig en in de moderne tijd een onmisbaar middel vormen."

Staatssecretaris Cals kijkt televisie (1951)

Koffie-uurtje MAX

Zodra ik de televisie aanzet en de eerste beelden mijn kamer binnendringen, voel ik mijn energie en levenslust wegvloeien. Ik zak onderuit in mijn stoel en ben niet langer in staat te spreken of te bewegen. Elke positieve gedachte wordt gesmoord door zoveel onzinnigheid. En wanneer ik 's ochtends het journaal van tien uur inschakel, voel ik me daarna net zo uitgehold als na het bekijken van een koffie-uurtje MAX. Is de EO dan nog de enige omroep die zich spirituele verrijking van de kijker tot doel heeft gesteld?

Uit. Dat was de enige optie. Ik zag de reflectie van mijn gezicht grimmig en leeg in het grijze glas weerspiegelen. Het apparaat heb ik dus uit mijn kamer verwijderd. Ik kijk geen televisie meer. Avonden liggen sindsdien als een uitgestrekt veld voor me. Wanneer ik bevrijd van entertainment en soap door de verlaten straten van Arnhem struin, zie ik achter de gordijnen huiskamers felgroen en roze oplichten. Waar de vensters niet zijn afgedekt, zie ik dat ook andere mensen wezenloos naar een beeldscherm staren.

Een beter mens

De introductie van televisie vond plaats op het moment dat het modernistische tijdperk op zijn einde liep. Ten tijde van de Industriële Revolutie probeerden modernisten de snel veranderende maatschappij vorm te geven. Niet alleen in esthetische zin, maar ook op sociaal en moreel vlak. Door de stedelijke mens te omringen met sociale architectuur, functioneel design en moderne schilderkunst zou niet alleen een prettigere leefomgeving ontstaan. Het zou een beter mens creëren.

De tussenkomst van twee wereldoorlogen deed kunstenaars beseffen dat kunst misschien niet in staat is verregaande invloed uit te oefenen op de maatschappij. De Industriële Revolutie had een keerzijde: zij kon creëren, maar ook verwoesten. Ideologie werd utopie. De mens was er geen haar beter op geworden.

Al lijkt "de verheffing van de maatschappij" in onze ogen misschien naïef, op dit moment is elke vorm van idealisme voor doelloos vermaak ingeruild. De televisie is daar drager van. Dat de mens in en in slecht is, wisten we natuurlijk allang, maar zielloos en zonder hoop gaat me te ver. Als wij zoveel uren vrijmaken om tv te kijken, waarom investeren we dan niet in kwalitatieve en inspirerende televisie? Kunsttelevisie wellicht?

Kunsttelevisie

Cultfilms deden jaren geleden hun intrede in de bioscoop. De schakel naar culttelevisie is nog maar een kleine stap. De documentaire Farewell van Ditteke Mensink (2009) vertelt het verhaal van Grace Drummond-Hay, de eerste vrouw die een vliegreis rond de wereld maakte, in een zeppelin. Prachtige beelden uit 1929 worden ondersteund door een voice-over die de gedachtewereld van deze vrouw blootlegt. Haar verhaal staat in het kader van een veel groter historisch verhaal, waarin Graf Zeppelin de metafoor is voor de idealen en dromen van de dertiger jaren. Na negentig minuten Farewell voel je niet leeggezogen, maar ontspannen. Je hebt kennisgemaakt met een andere wereld, geleerd over de geschiedenis en de plot – de biografie van Grace Hay – was niet minder meeslepend dan de dagboekfragmenten van Bridget Jones.

De publieke omroep draagt tot op zekere hoogte bij aan het culturele niveau op de Nederlandse buis. De documentaire Farewell is al meerdere malen uitgezonden door de NTR. De kniebuiging die de publieke omroep maakt voor een kunstzinnige invulling, is helaas net zo diep als de lunges van Olga Commandeur in Nederland in Beweging.

Kunstprogramma’s zijn vaak educatief of proberen op een lollige manier context aan kunst te geven. Het is natuurlijk niet verkeerd om over kunst te informeren. Maar bied daarnaast een podium aan kunsttelevisie. Niet een registratie van kunst, maar films, docu's en series die gebruik maken van nieuwe beeldtaal, spelen met conventies, die schoonheid bieden en informatief zijn. Kortom: televisie die past bij onze huidige belevingswereld, maar niet inboet aan inhoudelijkheid, omdat het vluchtig, jong en schreeuwerig moet zijn.

Popcorn en een kunstfilm

Sinds de uitvinding van film aan het eind van de negentiende eeuw, hebben kunstenaars veel geëxperimenteerd met film, camera’s en cinema. De analoge montage-experimenten van dadaïstische filmmakers leverden een geheel eigen filmesthetiek op. Frames werden honderdtachtig graden gedraaid, beelden scherp afgesneden en een aaneenschakeling van losse beelden maakten film tot een bewegende collage.
Marinetti en zijn futuristen brachten met hun filmkunst een ode aan de machine. Machinegeluiden werden nagebootst met stem en zelfgemaakte instrumenten, terwijl "beweging" zoveel mogelijk in beeld werd gebracht.

Een recenter voorbeeld is de jumpcut montage van John Bock Porzellan. Isoschizo Küchentat des neurodermitische Brockenfalls im Kaffeestrudel und das alles ganz teuer uit 2001 toont de kunstenaar als kok. Verf, ketchup en kookgerei vliegen door de lucht. In een moordend tempo schieten scènes, frames en materialen aan het oog voorbij. Met hartkloppingen en suizende oren vraag je je na anderhalve minuut af wat je - tussen de klodders eigeel die van het beeldscherm afdruipen - te zien hebt gekregen.

Het probleem met kunstvideo’s is dat er vaak geen verhaallijn of rode draad te ontwaren is. Experimenten met film worden snel conceptueel. Het zijn prachtige studiestukken, maar een bakje popcorn ruil je toch snel in voor een blocnote en pen. Toch bestaan er genoeg kunstfilms die wel geschikt zijn voor vertoon op de buis. Het zou heerlijk zijn om onderuitgezakt op de bank naar Christian Marclays The Clock te kijken. Een film die in een loop van vierentwintig uur, zeventig jaar filmgeschiedenis behandeld aan de hand van het thema "tijd". Korte scènes uit bekende meesterwerken en vergeten cultfilms zijn aan elkaar ge-edit tot één film. De personages kijken net op hun horloge, er gaat een wekker af, in de achtergrond tikt een klok. Wanneer je op je eigen horloge kijkt, blijkt de tijd precies overeen te komen met de watch van James Dean.

Oproep aan filmmakers

Kunstfilms worden meestal niet geproduceerd voor televisie. Kunstenaars hebben zich vaak terughoudend opgesteld ten opzichte van het medium. Negatieve associaties met massamedia, leeg vermaak en de zapcultuur maakten het niet erg aantrekkelijk om te investeren in televisiekunst. Maar het voordeel van televisie is de mogelijkheid om een groter publiek te bereiken.

Het cliché dat kunstenaars het grote publiek niet aan zich zouden willen binden is een fabeltje. Het gros van de kunstenaars, en zeker de modernisten, heeft altijd pogingen gedaan om het grote publiek te bereiken. Dat geometrische beeldtaal en primaire kleuren een boer uit Rusland niets zeggen, heeft El Lissitzky misschien niet begrepen. Atonale muziek is zelfs na bestudering van de theorie niet om aan te horen. Dat betekent niet dat kunstenaars niet proberen een relatie aan te gaan met de gewone man.

Kunsttelevisie hoeft niet noodzakelijkerwijs inspanning te vereisen. Maar anno 2011 houden mensen van televisie die zo luchtig is als de cakejes van kok Rudolf, of zo dik aangezet en binnen de lijntjes als de eyeliner van Patries. Dat is een probleem. Welke omroep wil investeren in kunsttelevisie als dat niet aansluit bij de behoeften van het grote publiek?

Staatssecretaris Cals sprak in 1951 vanuit een modernistisch verheffingsideaal. De televisie kon maatschappij en cultuur verder helpen, mits zij op de juiste wijze werd ingezet. Ik ben ook een modernist. Ik ben ervan overtuigd dat mooie en inspirerende programma’s een bijdrage kunnen leveren aan onze kwaliteit van leven. Laat kunstenaars experimenteren met de mogelijkheden van dit medium: de beschikbare budgetten, de huiskamer als tentoonstellingszaal en een breder publiek. Waarschijnlijk worden we er geen betere mensen van, maar de kijker wordt wel een beetje geïnspireerder, intelligenter, energieker en misschien zelfs gelukkiger.

Ik weet niet hoe omroepen te overtuigen zijn om de levensvatbaarheid van kunsttelevisie uit te testen. Maar ik doe een oproep aan jonge filmmakers die de televisie willen veroveren met kunstzinnige programma’s. Wie kan het concept van kunsttelevisie aanvullen met concrete ideeën? Wie gaat de uitdaging aan?

Mail

Simone

We willen je iets vertellen. Hard//hoofd is al bijna tien jaar een vrijhaven voor jonge en experimentele kunst, journalistiek en literatuur. Een walhalla voor hemelbestormers en constructieve twijfelaars, een speeltuin voor talentvolle dromers en ontheemde jonge honden. Elke dag verschijnen op onze site eigenzinnige artikelen, verhalen, poëzie, kunst, fotografie en illustraties van onze jonge makers. Én onze site is helemaal gratis.

Hoe graag we ook zouden willen; zonder jou kunnen we dit niet blijven doen. We hebben namelijk te weinig inkomsten om dit vol te houden. Met jouw hulp kunnen we de journalistiek, kunst en literatuur van de toekomst mogelijk blijven maken, en zelfs versterken.

Als je ons steunt, dan maken wij jou meteen kunstverzamelaar door je speciaal geselecteerde kunstwerken toe te sturen. Verzamel kunst en help je favoriete tijdschrift het volgende decennium door. We zullen je eeuwig dankbaar zijn. Draag Hard//hoofd een warm hart toe.

Word kunstverzamelaar
het laatste
Notice: Undefined index: show_large_first_post in /home/hardhoof/staging.hardhoofd.com/releases/20200122203538/public/content/themes/hardhoofd6/components/ctas/latest-posts.php on line 31
10 jaar HH

10 jaar HH

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor verbeelding en verhalen. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. Het bestaan van zo’n plek is niet vanzelfsprekend. Sluit je daarom bij ons aan. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een... Lees meer

Tip: Kijk slechte televisie

Kijk slechte televisie

'Ik heb afleveringen van The Real Housewives waar Shakespeares beste stukken niet aan kunnen tippen.' Lees meer

 Kamikazeplastics

Kamikazeplastics

Immuuncellen die de minuscule deeltjes onschadelijk proberen te maken, bekopen dat vervolgens met hun eigen leven. Lees meer

Alles vijf sterren: DEZE SERIE IS GEWOON ZO GOED

Het voert te ver om het hele verhaal uit te leggen

Deze week worden we blij van stekjes, een queer Lees meer

Over wulken en burgemeesters 2

Over wulken en burgemeesters

'Een huis is een constructie, maar een huis is ook een gevoel dat gedeeld wordt. Er blijven sporen achter wanneer bewoners sterven. Een huis verandert terwijl het blijft staan.' Lees meer

We laten ons niet sussen 1

We laten ons niet sussen

Twee weken geleden onthaalden politici en de media 2500 protesterende boeren met open armen op het Malieveld. De 35.000 klimaatstakers en de bezorgde burgers van Extinction Rebellion konden rekenen op een stuk minder steun. Wat is er nodig om de urgentie van de klimaatcrisis echt te laten voelen?, vraagt Jarmo Berkhout zich af. De legers... Lees meer

Tip: Leer een ambacht

Leer een ambacht

Nora van Arkel ging spontaan een dag in de leer bij een Berlijnse Meisterbacker. Daar leerde ze minder te denken en meer te doen. Een tip om eens te vragen of iemand je een ambacht wil leren. Lees meer

 Staakt-het-boeren

Staakt-het-boeren

Duizenden boeren toogden naar het Malieveld met hooivork en tractor. Lees meer

Column: September Blues

September Blues

De maand september is weer voorbij en dat betekent voor Trudy afscheid nemen en opnieuw beginnen. Van haar zomerhuisje op het platteland keert ze terug naar het leven in de stad. Lees meer

Filmtrialoog: Manta Ray

Manta Ray

Redacteuren Eva van den Boogaard, Mat Hoogenboom en Oscar Spaans bezochten de bioscoop om het speelfilmdebuut van de Thaise regisseur Phuttiphong Aroonpheng te zien. Het werd een magische ervaring: Manta Ray bleek een even eenvoudige als betoverende vertelling over een voor dood achtergelaten man die door een visser uit de mangrove wordt gered. Mat: Wat... Lees meer

Hard//talk: Bij gelijke geschiktheid tellen kwaliteit en capaciteit net zo goed

Bij gelijke geschiktheid tellen kwaliteit en capaciteit net zo goed

De wereld staat in brand en dat mag niet onbeschreven blijven. In tegenstelling tot Ella Kuijpers ziet Gatool Katawazi er wél het belang van in om voorkeur te geven aan de sollicitant die de diversiteit binnen een organisatie versterkt. Afgelopen zomer schreef Ella Kuijpers een Hard//talk waarin zij pleit tegen positieve discriminatie in sollicitatieprocedures. Juist... Lees meer

Inclusiviteit

Echte inclusiviteit is nog ver weg

Het debat over diversiteit en inclusiviteit in de culturele sector gaat niet ver genoeg. Lees meer

Tip: Geef het voordeel van de twijfel

Geef het voordeel van de twijfel

Redacteur Else Boer schippert tussen cynisme en naïviteit. 'Om naïviteit te vermijden, besloot ik dat cynisme een adequate reactie op de wereld was. Maar het continu bevragen van mensen en hun beweegredenen is vermoeiend.' Lees meer

Alles vijf sterren: 14

Geen douche, geen geloof, geen adem

Deze week worden we blij van een zeiltripje naar het Markermeer, een serie over verkeerd geplaatste bewijslast, en een dansvoorstelling van Arnhemse meisjes. Lees meer

Hard//talk: Greta Thunbergs requiem voor een droom

Greta Thunbergs requiem voor een droom

Thunberg deinst er niet voor terug een onderdeel te worden van haar eigen verhaal. Lees meer

Automatische concepten 26

Over de column (niets dan goeds?)

Iduna schrijft al jaren columns voor Hard//hoofd en vraagt zich af: hoe komt het toch dat ze ergens alsnog verwarde gevoelens heeft bij het fenomeen 'column'? Een overpeinzing die terugvoert naar Iduna's jaren op de universiteit en de twijfel over de plek die ze in mag nemen in de wereld. Lees meer

Het verlies van succes 2

Het verlies van succes

In een tijd waarin het steeds noodzakelijker lijkt te worden om prestaties te etaleren, denkt Mare Groen na over het systeem achter onze opvattingen aangaande succes dan wel mislukking. Ik lig nog steeds op bed en ben de hele dag niet buiten geweest. Het is 20.00 uur. Ik heb afgesproken om naar de film te... Lees meer

Tip: Durf hardop te dromen

Durf hardop te dromen

Rose Doolan vertrok jaren geleden naar San Francisco, met wilde plannen en weinig budget. Lees meer

 De blinddoek komt af

De blinddoek komt af

Vrouwe Justitia heeft haar blinddoek afgenomen. Lees meer

Column: Mammie

Mammie

'Arme mammie, sorry mammie!', hoort Trudy in de wachtkamer van het ziekenhuis. De irritatie die dit oproept komt vanuit een nooit gedichte kloof in het verleden. En dat heeft alles met het woord 'mammie' te maken. Lees meer