FC Bergman en Romeo Castellucci maken hun toeschouwers bewust van hun blik." /> FC Bergman en Romeo Castellucci maken hun toeschouwers bewust van hun blik." />
Asset 14

Kijken is een daad

In zowel de indrukwekkende voorstellingen van het Vlaamse gezelschap FC Bergman, als de even overweldigende voorstellingen van de Italiaan Romeo Castellucci, krijgt de toeschouwer een superieure rol. Maar dat klinkt leuker dan het is; voor je het weet ben je een schuldige voyeur.

"Je hebt slecht theater, doorsnee theater en goed theater. Er zijn ook gebeurtenissen," schreef recensent Wouter Hillaert twee jaar geleden over het Vlaamse gezelschap FC Bergman. Hun overweldigende voorstelling met de onwaarschijnlijk lange titel Wandelen op de Champs-Elysées met een schildpad om de wereld beter te kunnen bekijken, maar het is moeilijk theedrinken op een ijsschots als iedereen dronken is was een visueel meesterwerk dat op menig netvlies staat gebrand. Sindsdien wordt het gezelschap geprezen om zijn lef, energie en rijke beeldtaal. Punk is not dead.

Toen het Antwerpse Toneelhuis hen vroeg één avond in de monumentale Bourlaschouwburg te spelen, besloten ze het wederom groots aan te pakken. In korte tijd maakten ze de voorstelling 300 el x 50 el x 30 el en op de première in januari 2011 kregen ze de overvolle zaal muisstil. Hoewel besloten was de voorstelling slechts één keer te spelen, staan ze met zo'n tien gastspelers en tachtig figuranten komende zaterdag toch nog een keer in Amsterdam. Gelukkig, want nog meer dan hun vorige voorstelling is dit een gebeurtenis. Door de belangrijke rol van video gaat het niet alleen over de personages op het toneel, maar vooral over het zien zelf. Kijken is in dit geval een daad. De toeschouwer wordt daar door het gebruik van een ander medium, video, op een onverwachte manier mee geconfronteerd.

Spelregels

Op het toneel zien we een dorpje aan de rand van het bos, met echte dennenbomen en een vijver. De kleine houten huisjes herbergen de inwoners van dit verscholen stukje aarde. De gebeurtenissen op het toneel tussen de verschillende inwoners van het dorp, spelen zich af in een fictieve wereld, gesloten voor het publiek – alsof er zich een glazen wand tussen het podium en de zaal bevindt. Deze wand – in theaterjargon de Vierde Wand genoemd – wordt in hedendaagse voorstellingen in Nederland bijna altijd doorbroken. Of je nu naar het klassieke repertoire in de schouwburg kijkt of naar de nieuwste performances op de toneelschool, vrijwel altijd wordt er contact met het publiek gemaakt, door een tekst, een knipoog of door tussen het publiek te gaan zitten. De boodschap is dat we gewoon met elkaar in het hier en nu zitten, in een theaterzaal.

Maar FC Bergman doet dat in deze voorstelling niet: de spelers zoeken geen contact met het publiek en ze bevinden zich in een andere wereld. Tenminste, dat lijkt zo. Want door de wetten van toneel te combineren met de mogelijkheden van filmtechniek ontvouwt zich wel degelijk een nieuwe dimensie. Een camera rijdt rond over het toneel en registreert alle gebeurtenissen vanuit verschillende hoeken. Deze beelden worden direct geprojecteerd op een groot scherm boven het speelvlak. Als toeschouwer krijg je een dubbele rol. Enerzijds ben je een alwetende kijker die zo goed mogelijk wordt bediend. Je ziet de voor- én achterkant van de huisjes, het totaalbeeld én een close-up, de acteurs én de jongens die de cameraman duwen. Dankzij de camera zie je meer dan alleen wat zich afspeelt op het toneel. Af en toe blokkeert de camera het zicht op de spelers, waardoor je genoodzaakt bent naar het scherm te kijken. En daar wringt het al een beetje; want is dat wel wat we willen zien? Anderzijds krijg je als toeschouwer dus de rol van voyeur, die kijkt naar een kleingeestig dorpsleven, van intieme en zelfs gênante scènes die niet voor jouw ogen bestemd zijn – maar waar je door een inzoomende camera getuige van bent. Wat de toeschouwer doet of hoe er gekeken moet worden, is een spel waarvan FC Bergman de regels naar eigen hand zet.

Blikken

Dat de toeschouwer een andere rol heeft gekregen in het theater, staat voor Romeo Castellucci buiten kijf. Niet langer is het autonome personage op de speelvloer interessant 'maar hoe er in de zaal naar gekeken wordt,' zegt de Italiaanse regisseur van het gezelschap Raffaelo Sanzio in een interview. Castellucci, die wereldberoemd werd met het acht uur durende Tragedia Endogonodia, wil de kijker bewust maken van het kijken zelf. In zijn laatste voorstelling On the concept of the face, regarding the son of God werd het publiek aangekeken door een gigantische Jesus, zoals afgebeeld op een schilderij van de Renaissance-schilder Antonella da Messina. Deze Jezus kijkt recht in het publiek: als kijker word je bekeken door die ogen vol compassie, terwijl je zelf naar het toneel kijkt, waar een oude man langzaam maar zeker zijn dood nadert.

De starende Jezusfiguur maakt je als toeschouwer bewust van je blik, van je medeleven, maar ook van de onoverbrugbare afstand tot de stervende man. Zijn intieme momenten en persoonlijke tragiek waarvan we getuige zijn, voelen als iets waar we niet naar zouden mogen kijken. De machtige positie als toeschouwer is een oneerlijke strijd met de oude man die alleen, thuis in bed in kwetsbaarheid ligt, terwijl de honderden toeschouwers in de donkere zaal nog verder in hun rode pluchen stoelen zakken. Door de terugkijkende Jezus is ons eigen voyeurisme ineens iets vervelends geworden, de daad van het kijken is iets waar je je voor schaamt. Je wilt bijna sorry zeggen tegen de oude man, sorry dat ik naar u kijk.

De overeenkomst met Castellucci is overigens niet helemaal toevallig; FC Bergman verklaarde zich al eens groot fan van zijn extreme, visuele voorstellingen. In 300 el x 50 el x 30 el en On the concept of the face, regarding the son of God zien we de tragische mens en zijn strijd met een hogere macht – zowel een spirituele macht als de voyeuristische toeschouwer – die misschien wel samen vallen.

De afwisseling van persoonlijke verhalen in een huiselijke sfeer met grootse symbolische beelden roept het dreigende gevoel op dat er iets of iemand toekijkt, zoals de cinema van Lars von Trier dat deed recent met Melancholia, of Terence Malik met Tree of Life. In het theater hebben we echter te maken met een publiek dat er werkelijk zit, dat toekijkt vanuit de donkere zaal en de spanning van het kijken voelt. Als toeschouwer ben je graag de hogere macht die alles ziet, voor wie deze prachtige voorstelling zich afspeelt. Deze positie van toeschouwer lijkt in deze voorstellingen van Castellucci en FC Bergman in eerste instantie heel comfortabel, maar verandert langzamerhand in een gevoel van schaamte en schuld. Kijken naar theater is niet passief en neutraal. De toeschouwer heeft altijd en onvermijdelijk macht.

300 el x 50 el x 30 el speelt (vooralsnog) alleen op zaterdag 29 oktober in de Stadsschouwburg Amsterdam. De voorstelling is uitverkocht, maar de wachtlijst opent vanaf 19u.
On the concept of the face, regarding the son of God stond op het Holland Festival en is nu op tournee door Europa. Begin februari is de voorstelling weer te zien in De Singel in Antwerpen en het Chasse Theater in Breda.

Mail

Roos Euwe

We willen je iets vertellen. Hard//hoofd is al bijna tien jaar een vrijhaven voor jonge en experimentele kunst, journalistiek en literatuur. Een walhalla voor hemelbestormers en constructieve twijfelaars, een speeltuin voor talentvolle dromers en ontheemde jonge honden. Elke dag verschijnen op onze site eigenzinnige artikelen, verhalen, poëzie, kunst, fotografie en illustraties van onze jonge makers. Én onze site is helemaal gratis.

Hoe graag we ook zouden willen; zonder jou kunnen we dit niet blijven doen. We hebben namelijk te weinig inkomsten om dit vol te houden. Met jouw hulp kunnen we de journalistiek, kunst en literatuur van de toekomst mogelijk blijven maken, en zelfs versterken.

Als je ons steunt, dan maken wij jou meteen kunstverzamelaar door je speciaal geselecteerde kunstwerken toe te sturen. Verzamel kunst en help je favoriete tijdschrift het volgende decennium door. We zullen je eeuwig dankbaar zijn. Draag Hard//hoofd een warm hart toe.

Word kunstverzamelaar

Notice: Undefined variable: articleCount in /home/hardhoof/staging.hardhoofd.com/releases/20200503005100/public/content/themes/hardhoofd6/components/ctas/latest-posts.php on line 24
het laatste
10 jaar HH

10 jaar HH

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor verbeelding en verhalen. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. Het bestaan van zo’n plek is niet vanzelfsprekend. Sluit je daarom bij ons aan. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een... Lees meer

Tip: Kijk slechte televisie

Kijk slechte televisie

'Ik heb afleveringen van The Real Housewives waar Shakespeares beste stukken niet aan kunnen tippen.' Lees meer

 Kamikazeplastics

Kamikazeplastics

Immuuncellen die de minuscule deeltjes onschadelijk proberen te maken, bekopen dat vervolgens met hun eigen leven. Lees meer

Alles vijf sterren: DEZE SERIE IS GEWOON ZO GOED

Het voert te ver om het hele verhaal uit te leggen

Deze week worden we blij van stekjes, een queer Lees meer

Over wulken en burgemeesters 2

Over wulken en burgemeesters

'Een huis is een constructie, maar een huis is ook een gevoel dat gedeeld wordt. Er blijven sporen achter wanneer bewoners sterven. Een huis verandert terwijl het blijft staan.' Lees meer

We laten ons niet sussen 1

We laten ons niet sussen

Twee weken geleden onthaalden politici en de media 2500 protesterende boeren met open armen op het Malieveld. De 35.000 klimaatstakers en de bezorgde burgers van Extinction Rebellion konden rekenen op een stuk minder steun. Wat is er nodig om de urgentie van de klimaatcrisis echt te laten voelen?, vraagt Jarmo Berkhout zich af. De legers... Lees meer

Tip: Leer een ambacht

Leer een ambacht

Nora van Arkel ging spontaan een dag in de leer bij een Berlijnse Meisterbacker. Daar leerde ze minder te denken en meer te doen. Een tip om eens te vragen of iemand je een ambacht wil leren. Lees meer

 Staakt-het-boeren

Staakt-het-boeren

Duizenden boeren toogden naar het Malieveld met hooivork en tractor. Lees meer

Column: September Blues

September Blues

De maand september is weer voorbij en dat betekent voor Trudy afscheid nemen en opnieuw beginnen. Van haar zomerhuisje op het platteland keert ze terug naar het leven in de stad. Lees meer

Filmtrialoog: Manta Ray

Manta Ray

Redacteuren Eva van den Boogaard, Mat Hoogenboom en Oscar Spaans bezochten de bioscoop om het speelfilmdebuut van de Thaise regisseur Phuttiphong Aroonpheng te zien. Het werd een magische ervaring: Manta Ray bleek een even eenvoudige als betoverende vertelling over een voor dood achtergelaten man die door een visser uit de mangrove wordt gered. Mat: Wat... Lees meer

Hard//talk: Bij gelijke geschiktheid tellen kwaliteit en capaciteit net zo goed

Bij gelijke geschiktheid tellen kwaliteit en capaciteit net zo goed

De wereld staat in brand en dat mag niet onbeschreven blijven. In tegenstelling tot Ella Kuijpers ziet Gatool Katawazi er wél het belang van in om voorkeur te geven aan de sollicitant die de diversiteit binnen een organisatie versterkt. Afgelopen zomer schreef Ella Kuijpers een Hard//talk waarin zij pleit tegen positieve discriminatie in sollicitatieprocedures. Juist... Lees meer

Inclusiviteit

Echte inclusiviteit is nog ver weg

Het debat over diversiteit en inclusiviteit in de culturele sector gaat niet ver genoeg. Lees meer

Tip: Geef het voordeel van de twijfel

Geef het voordeel van de twijfel

Redacteur Else Boer schippert tussen cynisme en naïviteit. 'Om naïviteit te vermijden, besloot ik dat cynisme een adequate reactie op de wereld was. Maar het continu bevragen van mensen en hun beweegredenen is vermoeiend.' Lees meer

Alles vijf sterren: 14

Geen douche, geen geloof, geen adem

Deze week worden we blij van een zeiltripje naar het Markermeer, een serie over verkeerd geplaatste bewijslast, en een dansvoorstelling van Arnhemse meisjes. Lees meer

Hard//talk: Greta Thunbergs requiem voor een droom

Greta Thunbergs requiem voor een droom

Thunberg deinst er niet voor terug een onderdeel te worden van haar eigen verhaal. Lees meer

Automatische concepten 26

Over de column (niets dan goeds?)

Iduna schrijft al jaren columns voor Hard//hoofd en vraagt zich af: hoe komt het toch dat ze ergens alsnog verwarde gevoelens heeft bij het fenomeen 'column'? Een overpeinzing die terugvoert naar Iduna's jaren op de universiteit en de twijfel over de plek die ze in mag nemen in de wereld. Lees meer

Het verlies van succes 2

Het verlies van succes

In een tijd waarin het steeds noodzakelijker lijkt te worden om prestaties te etaleren, denkt Mare Groen na over het systeem achter onze opvattingen aangaande succes dan wel mislukking. Ik lig nog steeds op bed en ben de hele dag niet buiten geweest. Het is 20.00 uur. Ik heb afgesproken om naar de film te... Lees meer

Tip: Durf hardop te dromen

Durf hardop te dromen

Rose Doolan vertrok jaren geleden naar San Francisco, met wilde plannen en weinig budget. Lees meer

 De blinddoek komt af

De blinddoek komt af

Vrouwe Justitia heeft haar blinddoek afgenomen. Lees meer

Column: Mammie

Mammie

'Arme mammie, sorry mammie!', hoort Trudy in de wachtkamer van het ziekenhuis. De irritatie die dit oproept komt vanuit een nooit gedichte kloof in het verleden. En dat heeft alles met het woord 'mammie' te maken. Lees meer