Geen designer baby's, wel met je DNA profiel naar de dokter: een gesprek over de toekomst van de genetica." /> Geen designer baby's, wel met je DNA profiel naar de dokter: een gesprek over de toekomst van de genetica." />
Asset 14

Lone Frank

Films en boeken spelen al decennialang met het thema van wetenschappers die de volledige beheersing over de menselijke biologie hebben. Er wordt zo met genen geknutseld dat de meest simpele ziel in een gespierde wiskundige verandert, of dat er volledig gekloneerde volken ontstaan. Van echte science-'fiction' is ondertussen steeds minder sprake en fantasie wordt meer en meer werkelijkheid. Genetica wordt langzaam maar zeker gemeengoed, je genetische profiel (‘genoom’) laten opmaken is zelfs al betaalbaar. Ook bestaan er tal van bedrijven die jouw genetisch risico op borstkanker, depressie of Alzheimer kunnen berekenen. Is dit een stap voorwaarts of het begin van het einde? Lone Frank (1966), een Deense neurobiologe en geprezen wetenschapsjournaliste, gaat in haar nieuwste boek 'Mijn supergenen' op onderzoek uit. Onze neurobioloog Brankele ging met haar in gesprek over de mogelijkheden en gevaren van de huis-tuin-en-keukengenetica.

Ik ontmoet Frank in het Lloyd Hotel in Amsterdam. Zichtbaar vermoeid door lezingen en interviews leidt ze me enigszins geïrriteerd naar de bibliotheek van het hotel, terwijl ze me waarschuwt dat ze me maar de helft van de geplande tijd kan geven. “Ik beantwoord al dagenlang steeds dezelfde vragen, en ik moet nog douchen en me voorbereiden voor een debat van vanavond.” Frank is een pittige tante, een slanke vrouw met een zelfverzekerde oogopslag. Ze voldoet geenszins aan het suffe stereotype van de bioloog op sandalen met witte sokken en weet precies waar ze het niet over wil hebben. Gelukkig wint haar bevlogenheid het snel van haar vermoeidheid en maakt haar afgemeten houding na wat afstandelijke antwoorden plaats voor een enthousiast betoog over de menselijke biologie.

'Kwetsbare' genen

Voor haar boek interviewde Frank de wetenschappelijke en commerciële geneticatop. Maar opvallender nog: ze gebruikte zichzelf als proefpersoon, op zoek naar de genetische oorzaken van haar psychische problemen. “Het heeft me erg geholpen”, blikt ze terug. “Ik zie mezelf meer als een organisme. Ik weet wat voor neigingen mijn hersens hebben in bepaalde situaties en kan me daar nu beter van distantiëren.” Frank kampt met klinische depressies en overgevoeligheid voor stress. Er zijn genvariaties bekend van enzymen die een rol spelen bij het omzetten van serotonine in de hersens. Afhankelijk van welke varianten je hebt, ben je gevoeliger voor agressie, stress of neuroticisme. Frank blijkt inderdaad te zijn gezegend met enkele van die risicoverhogende genetische varianten. “Als ik nu depressief word kan ik denken ‘de wereld is niet per se zo zwart, het zijn mijn hersens die daar heftig op reageren’. Bovendien kan ik zelf invloed uitoefenen op de omgeving waarin ik me bevind, situaties vermijden waarvan ik weet dat ze me in een moeilijk parket brengen en mezelf trainen beter om te gaan met die gevoelens.”

Het hebben van ‘kwetsbare’ genen is niet genoeg, je omgeving moet de vorming van eigenschappen ook uitlokken. Het draait allemaal om het samenspel tussen genen en milieu, nature and nurture. Zo zullen mensen met een gevoelige genvariant na een traumatische ervaring sneller in een depressie vervallen dan anderen. Frank: “Ik ben mijn jeugd, die een verzameling van rampen is, op een heel andere manier gaan bekijken. De goede band die ik met mijn ouders had, heeft er waarschijnlijk voor gezorgd dat ik me er, ondanks mijn genetische aanleg en de heftige gebeurtenissen, toch redelijk doorheen heb kunnen slaan. Ouderliefde kan er namelijk voor zorgen dat genetisch gezien kwetsbaardere kinderen toch heel goed beslagen ten ijs komen.”

Genetisch kaste-systeem?

Er worden wereldwijd enorm veel studies gedaan naar de koppeling tussen genen en bepaalde ziektes en eigenschappen. Zo weten we nu dat specifieke variaties een risico geven op bijvoorbeeld Alzheimer of kanker, en mutaties in gen nummer zoveel kunnen ervoor zorgen dat je een agressief ontvlambaar kereltje wordt. Als we op den duur van elk van de ruim twintigduizend genen die ons DNA rijk is weten wat voor functie die precies vervult, zouden we dan aan iemands genoom kunnen aflezen wat voor kleur ogen hij heeft, of het meer een honden- of kattenpersoon is, en aan welke ziekte hij uiteindelijk zal bezwijken? Dit scenario, waarin onze biologie als handboek voor toekomstvoorspellingen wordt gebruikt, is voor veel mensen een schrikbeeld. In de verkeerde handen zou dergelijke informatie een ontzagwekkend en angstaanjagend instrument kunnen zijn.

Frank stelt ons gerust: “Genetica gaat over mogelijkheden, over neigingen. Het idee dat we naar een genoom kunnen kijken en daaruit kunnen afleiden hoe een persoon is en hoe die zich zal ontwikkelen, is onzin. Het DNA is geen handboek voor de toekomst waar het lot in gegraveerd staat, het heeft geen voorspellende waarde; het is slechts een beginpunt. Omgevingsinvloeden, ervaringen en toevalligheden bepalen vervolgens hoe een persoon zich uiteindelijk ontwikkelt.”

Wie ‘ik’ ben en hoe ‘ik’ me zal ontwikkelen kan dus nooit op voorhand voorspeld worden; dat scheelt weer wat zorgen over mogelijke situaties waarin pasgeboren baby’s gescreend worden en er een soort genetisch kaste-systeem ontstaat. “Je kunt waarschijnlijk wel iets zeggen over iemands aanleg, maar of iemand daadwerkelijk een topsporter of wonderkind op de piano wordt, hangt van veel meer dingen af. Neem alleen al de wil van het kind. Het zal erg moeilijk worden mensen te sturen in door genetica ingegeven richtingen. De genetische instrumenten om de mogelijkheden van een kind te beïnvloeden zullen we nooit bezitten.”

Designer baby's

Zullen mensen zich niet gaan verschuilen achter hun genetische opmaak?
“Met individuele vrijheid komt ook individuele verantwoordelijkheid. Als je weet dat je makkelijker agressief wordt dan anderen, betekent dat niet dat je zomaar iemand mag slaan. Je bent nog steeds schuldig aan je eigen daden. Sterker nog, die wetenschap brengt juist een grotere verantwoordelijkheid met zich mee, omdat je iemand kan wijzen op het feit dat hij, met een temperament zus of een bepaalde hersenfysiologie zo, zich niet in die positie had moeten brengen.”

Goed, dus eenmaal volgroeid kan DNA worden gezien als informatie die we kunnen gebruiken om ons leven beter te leiden, bepaalde risico’s te vermijden en de medische zorg te perfectioneren. Maar hoe zit het met genetische manipulatie, het bewust bij elkaar stoppen van gunstige genvarianten? Moeten we ons voorbereiden op eugenetica-praktijken en designer baby's? “Nee”, antwoordt Frank met een geruststellende glimlach op het doemscenario dat ze duidelijk vaker krijgt voorgeschoteld. “Één enkel gen dat hèt gen is voor intelligentie, humor of bepaald gedrag zullen we waarschijnlijk nooit ontdekken. Hooguit zullen aanstaande ouders kunnen kiezen tussen verschillende bevruchte eitjes, die allemaal hun eigen pakket aan genetische variatie met zich meedragen. De één heeft een grotere kans op Alzheimer, de ander op depressie. Het perfecte genoom bestaat niet, want we zijn allemaal een verzameling van mutaties.”

Toch zal de snel toenemende kennis over onze genetische informatie wel een grote invloed hebben op de maatschappij, stelt Frank. “Vergelijk het met het werken met de eerste soort computers, waar je eigenlijk nog niets mee kon. In enorm korte tijd zijn die uitgegroeid tot onmisbaar deel van de maatschappij. Ik voorspel dat hetzelfde zal gebeuren met de commerciële genetica in de komende twintig tot dertig jaar. Nu zijn onze onderzoeksinstrumenten nog beperkt, maar naar gelang de algemene belangstelling groeit, zal er meer geld en daarmee ook geavanceerder gereedschap beschikbaar komen.” Hoe ziet dat toekomstbeeld er dan uit? “Over een paar jaar neem je je eigen DNA profiel mee naar de dokter”, zegt Frank verrukt, “zodat hij precies weet welk type medicijn jij het beste omzet.”

De zwarte doos

Eén van de meest veelbelovende onderzoeksgebieden is de epigenetica. Deze spitst zich toe op de plek waar genen en gedrag, biologie en milieu, samenkomen. Epigenetica beschrijft het fenomeen dat invloeden van buitenaf de functie – maar niet de oorspronkelijke vorm – van genen kunnen veranderen. Zo kunnen nare gebeurtenissen als kindermishandeling ervoor zorgen dat bepaalde genen in het hersenweefsel ‘uit’ worden gezet, waardoor je stressreactie blijvend verhoogd wordt. Inmiddels weten we dat het DNA en onze hersenen niet onveranderlijk en star zijn, maar juist flexibel en beïnvloedbaar door de omgeving. “We zijn absoluut in staat de expressie van sommige genen in onze hersenen te veranderen. Sterker nog, dat doen we ons hele leven lang, maar of we dat ook bewust kunnen doen is niet bekend. Dat zou wel geweldig interessant zijn, zeker ook voor de behandeling van ziektes waar epigenetica bij betrokken is, zoals kanker. En voor ons psychische welzijn.”

“Epigenitica vormt de zwarte doos tussen genetica en milieu, die we tot nu toe nog niet hebben kunnen openen. Hoe meer we weten over de biologie, hoe beter we in staat zullen zijn de schroefjes wat aan te draaien en de boel hier en daar wat te veranderen.” Als voorbeeld haalt Frank een verschillende onderwijs-aanpak voor jongens en meisjes aan, waar ook in Nederland sinds kort over wordt gesproken. “We zien dat er veel meer jongens dan meisjes afhaken, terwijl jongens niet per se dommer zijn. Genetische informatie over hun persoonlijkheden, neigingen of aanleg zou kunnen helpen het onderwijs beter in te richten.”

Op het angstbeeld dat epigenitica zal zorgen voor grotere verschillen tussen mensen en bepaalde sociaal-economische kloven uit zal diepen, heeft Frank een interessant weerwoord: “Uiteindelijk draait het erom gelijke mogelijkheden voor iedereen te creëren. Hier kan de genetica een handje bij helpen. Hoe specifieker we verschillende groepen mensen, aan de hand van hun etniciteit of geslacht bijvoorbeeld, kunnen benaderen, hoe beter. Dat impliceert verder geen morele hiërarchie, want er bestaan geen ‘goede’ of ‘slechte’ genen. Mensen verschillen nu eenmaal van elkaar, genetische diversiteit bestáát eenvoudigweg.”

Naast talloze verschillen zijn er tussen ook een aantal opvallende overeenkomsten. Zo zijn we allebei Mevrouw Frank, neurobiologe en wetenschapsjournalist. Is het een idee deze gelijkenissen in onze genetica te zoeken?
“Dat zou best kunnen ja, aangezien we blijkbaar dezelfde interesses en opleidingskeuzes hebben gemaakt. Maar misschien zijn we ook wel op een zelfde manier opgegroeid. Het zou in elk geval wel interessant zijn onze genomen naast elkaar te leggen, op zoek naar eventuele overeenkomsten.

Zou dat de toekomst kunnen zijn, dat mensen vrienden worden op basis van overeenkomsten in hun genoom?
“We zullen zeker een hoop rare dingen gaan zien. Er zijn al datingsites die mensen koppelen aan de hand van hun genetica en waar je mensen kunt uitzoeken met een specifieke mutatie op gen zoveel. Ook komen er vast apps voor je smartphone, die je kunnen vertellen of er iemand met een interessante genetische variatie in de buurt is. Ik denk alleen niet dat daar gelukkigere relaties uit voort zullen komen. Waarom mensen bepaalde (seksuele) voorkeuren hebben en wel of niet op elkaar vallen, dat blijft een groot mysterie. Misschien een leuk idee voor een nieuw boek…”

--

Lone Frank’s ‘Mijn Supergenen’ (Maven Publishing) telt 334 pagina’s en is bij on- en offline boekhandels verkrijgbaar voor 22 euro. Lees op de site van Athenaeum een voorpublicatie.

Mail

Brankele Frank

We willen je iets vertellen. Hard//hoofd is al bijna tien jaar een vrijhaven voor jonge en experimentele kunst, journalistiek en literatuur. Een walhalla voor hemelbestormers en constructieve twijfelaars, een speeltuin voor talentvolle dromers en ontheemde jonge honden. Elke dag verschijnen op onze site eigenzinnige artikelen, verhalen, poëzie, kunst, fotografie en illustraties van onze jonge makers. Én onze site is helemaal gratis.

Hoe graag we ook zouden willen; zonder jou kunnen we dit niet blijven doen. We hebben namelijk te weinig inkomsten om dit vol te houden. Met jouw hulp kunnen we de journalistiek, kunst en literatuur van de toekomst mogelijk blijven maken, en zelfs versterken.

Als je ons steunt, dan maken wij jou meteen kunstverzamelaar door je speciaal geselecteerde kunstwerken toe te sturen. Verzamel kunst en help je favoriete tijdschrift het volgende decennium door. We zullen je eeuwig dankbaar zijn. Draag Hard//hoofd een warm hart toe.

Word kunstverzamelaar

Notice: Undefined variable: articleCount in /home/hardhoof/staging.hardhoofd.com/releases/20200503005100/public/content/themes/hardhoofd6/components/ctas/latest-posts.php on line 24
het laatste
10 jaar HH

10 jaar HH

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor verbeelding en verhalen. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. Het bestaan van zo’n plek is niet vanzelfsprekend. Sluit je daarom bij ons aan. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een... Lees meer

Tip: Kijk slechte televisie

Kijk slechte televisie

'Ik heb afleveringen van The Real Housewives waar Shakespeares beste stukken niet aan kunnen tippen.' Lees meer

 Kamikazeplastics

Kamikazeplastics

Immuuncellen die de minuscule deeltjes onschadelijk proberen te maken, bekopen dat vervolgens met hun eigen leven. Lees meer

Alles vijf sterren: DEZE SERIE IS GEWOON ZO GOED

Het voert te ver om het hele verhaal uit te leggen

Deze week worden we blij van stekjes, een queer Lees meer

Over wulken en burgemeesters 2

Over wulken en burgemeesters

'Een huis is een constructie, maar een huis is ook een gevoel dat gedeeld wordt. Er blijven sporen achter wanneer bewoners sterven. Een huis verandert terwijl het blijft staan.' Lees meer

We laten ons niet sussen 1

We laten ons niet sussen

Twee weken geleden onthaalden politici en de media 2500 protesterende boeren met open armen op het Malieveld. De 35.000 klimaatstakers en de bezorgde burgers van Extinction Rebellion konden rekenen op een stuk minder steun. Wat is er nodig om de urgentie van de klimaatcrisis echt te laten voelen?, vraagt Jarmo Berkhout zich af. De legers... Lees meer

Tip: Leer een ambacht

Leer een ambacht

Nora van Arkel ging spontaan een dag in de leer bij een Berlijnse Meisterbacker. Daar leerde ze minder te denken en meer te doen. Een tip om eens te vragen of iemand je een ambacht wil leren. Lees meer

 Staakt-het-boeren

Staakt-het-boeren

Duizenden boeren toogden naar het Malieveld met hooivork en tractor. Lees meer

Column: September Blues

September Blues

De maand september is weer voorbij en dat betekent voor Trudy afscheid nemen en opnieuw beginnen. Van haar zomerhuisje op het platteland keert ze terug naar het leven in de stad. Lees meer

Filmtrialoog: Manta Ray

Manta Ray

Redacteuren Eva van den Boogaard, Mat Hoogenboom en Oscar Spaans bezochten de bioscoop om het speelfilmdebuut van de Thaise regisseur Phuttiphong Aroonpheng te zien. Het werd een magische ervaring: Manta Ray bleek een even eenvoudige als betoverende vertelling over een voor dood achtergelaten man die door een visser uit de mangrove wordt gered. Mat: Wat... Lees meer

Hard//talk: Bij gelijke geschiktheid tellen kwaliteit en capaciteit net zo goed

Bij gelijke geschiktheid tellen kwaliteit en capaciteit net zo goed

De wereld staat in brand en dat mag niet onbeschreven blijven. In tegenstelling tot Ella Kuijpers ziet Gatool Katawazi er wél het belang van in om voorkeur te geven aan de sollicitant die de diversiteit binnen een organisatie versterkt. Afgelopen zomer schreef Ella Kuijpers een Hard//talk waarin zij pleit tegen positieve discriminatie in sollicitatieprocedures. Juist... Lees meer

Inclusiviteit

Echte inclusiviteit is nog ver weg

Het debat over diversiteit en inclusiviteit in de culturele sector gaat niet ver genoeg. Lees meer

Tip: Geef het voordeel van de twijfel

Geef het voordeel van de twijfel

Redacteur Else Boer schippert tussen cynisme en naïviteit. 'Om naïviteit te vermijden, besloot ik dat cynisme een adequate reactie op de wereld was. Maar het continu bevragen van mensen en hun beweegredenen is vermoeiend.' Lees meer

Alles vijf sterren: 14

Geen douche, geen geloof, geen adem

Deze week worden we blij van een zeiltripje naar het Markermeer, een serie over verkeerd geplaatste bewijslast, en een dansvoorstelling van Arnhemse meisjes. Lees meer

Hard//talk: Greta Thunbergs requiem voor een droom

Greta Thunbergs requiem voor een droom

Thunberg deinst er niet voor terug een onderdeel te worden van haar eigen verhaal. Lees meer

Automatische concepten 26

Over de column (niets dan goeds?)

Iduna schrijft al jaren columns voor Hard//hoofd en vraagt zich af: hoe komt het toch dat ze ergens alsnog verwarde gevoelens heeft bij het fenomeen 'column'? Een overpeinzing die terugvoert naar Iduna's jaren op de universiteit en de twijfel over de plek die ze in mag nemen in de wereld. Lees meer

Het verlies van succes 2

Het verlies van succes

In een tijd waarin het steeds noodzakelijker lijkt te worden om prestaties te etaleren, denkt Mare Groen na over het systeem achter onze opvattingen aangaande succes dan wel mislukking. Ik lig nog steeds op bed en ben de hele dag niet buiten geweest. Het is 20.00 uur. Ik heb afgesproken om naar de film te... Lees meer

Tip: Durf hardop te dromen

Durf hardop te dromen

Rose Doolan vertrok jaren geleden naar San Francisco, met wilde plannen en weinig budget. Lees meer

 De blinddoek komt af

De blinddoek komt af

Vrouwe Justitia heeft haar blinddoek afgenomen. Lees meer

Column: Mammie

Mammie

'Arme mammie, sorry mammie!', hoort Trudy in de wachtkamer van het ziekenhuis. De irritatie die dit oproept komt vanuit een nooit gedichte kloof in het verleden. En dat heeft alles met het woord 'mammie' te maken. Lees meer