tickets
Asset 14

Hoe ik van videokunst leerde houden

Waarom had Floris zo lang een hekel aan videokunst en hoe kwam hij tot inkeer? De 'recensent interdisciplinair' doet een boekje open en deelt zijn lijstje met beste videokunstwerken.

Lang heb ik een hekel gehad aan videokunst.

De reden daarvoor is heel eenvoudig: het duurt zo lang. De gemiddelde museumbezoeker, zoals bekend, kijkt zeven seconden naar een kunstwerk. Zelf scoor ik als semiprofessionele kunstvreter hoger, maar mijn manier van kijken is allesbehalve rustiger. Ik been rond, draai om, pik impressies op, loop lijnrecht af op wat me aanspreekt, kijk vanuit verschillende hoeken, bedenk wat voor variaties er op dit beeld mogelijk zijn, loop door, of terug. Als er geen irritante andere museumbezoekers zijn, doe ik dat het liefst met dansante bewegingen. Het is een manier van kijken die zich slecht verdraagt met videokunst. Als ik geen onmiddellijke inschatting kan maken of iets het nader bekijken waard is, word ik ongeduldig. Passief kijken is niet mijn ding.

En toch zijn de tien beeldende kunstwerken waar ik het langst naar gekeken heb allemaal videowerken. De reden daarvoor is even eenvoudig: je moet wel, als je ze echt wilt zien. Curatoren kunnen me een groot plezier doen door er meerdere naast elkaar op te stellen, zodat ik kan zappen. Dat levert bij de meeste werken een interessantere kijkervaring op dan aandachtig stilstaan, en zo hoef je niet al te veel tijd te verdoen om toch begin en eind mee te krijgen. De vergelijking is niet helemaal eerlijk, want natuurlijk heb ik langer naar de meeste theaterstukken, dansvoorstellingen en bioscoopfilms gekeken dan naar kunstvideo’s. Dat schilderijen stilstaan is hun schuld niet. Maar sowieso heeft het een tijd gekost voor ik naar video’s wilde kijken. Met filmpjes op de sociale media moet je me nog steeds niet lastig vallen.

Dat ik van videokunst heb leren houden, komt niet door een andere manier van kijken. Het komt doordat videokunst indringender is. Het spreekt meer zintuigen aan, het ziet er niet steeds hetzelfde uit, opeenvolgende beelden bevatten meer informatie dus kan de maker er complexere inhoud in kwijt. Dat klinkt triviaal maar het duurde vijf jaar voor ik er achter kwam. Toen ik mezelf in 2010 tot ‘recensent interdisciplinair’ bombardeerde, was ik pas halverwege dat inzicht. Nog steeds moet ik me vaker wel dan niet dwingen om aandachtig te blijven kijken – maar ook, soms tegelijkertijd, dwingen om nu eens weg te gaan. Dat maakt de ervaring des te intenser, maar het blijft een merkwaardige liefde. Videokunst vraagt net iets meer onderwerping van de kijker dan ik bereid ben op te brengen.

Beeld: Forte//Blonde (Janneke Meekes). Geïnspireerd op Nevada van Charles Atlas.

Er speelt nog iets anders mee: van oudsher is videokunst niet erg kijkersvriendelijk. Langdradig, korrelige beelden, slecht geluid. Deels komt dat botweg door te weinig geld. Het is nog niet zo lang dat kunstenaars de budgetten hebben om serieuze production values in hun videowerk te steken: de weldadige installaties van Pipilotti Rist, de 24 uur durende collage The Clock van Richard Marclay, de intens esthetische bewegende stillevens van Fiona Tan zijn allemaal verworvenheden van na 2000. En deels was het een arty idioom: onvolmaaktheid als artistiek statement. Bij een aantal pionierswerken is die onvolmaaktheid nog wel aandoenlijk, maar als manier om artistiek te doen heb ik er weinig mee. Dat idioom is intussen ook al weer goeddeels verdwenen, omdat ook met een beperkt budget iedereen achter zijn Apple een art director kan zijn en grofkorreligheid geen effectieve manier is om je te onderscheiden van miljoenen doe-het-zelvers op YouTube. Maar ook dat is een recente verworvenheid. Het zijn veranderingen die ik tijdens mijn volwassen leven heb meegemaakt, en zo oud ben ik nu ook weer niet.

Don’t be a grumpy old man, zeiden twee mensen onafhankelijk van elkaar tegen me. (De ene is een vrolijke jonge digitaal letterkundige, de andere een mild cynische oudere kunstcriticus.) De hoofdredacteur vond het ook: ik moest eens een stuk schrijven over dingen die ik leuk vind, in plaats van weer een betoog. Vandaar deze routekaart van hoe ik videokunst leerde waarderen. Grotendeels in chronologische volgorde van wanneer ik ze gezien heb, al behoud ik me het recht voor wat te smokkelen.

[Onder ‘videokunst’ versta ik hier alles wat in een tentoonstellingsruimte in een continue voorstelling gedraaid wordt. Arthouse cinema wordt dus niet meegerekend, evenmin als podiumkunst met een centrale rol voor video, zoals de muziektekstfilms van Yannis Kyriakides of de choreografie Lithium van Andrea Božić.]

1. De kortste

Ik weet niet precies waar en wanneer ik de Handstand (1993) van Marijke van Warmerdam voor het eerst gezien heb, in Huize Frankendael, in Huis Marseille of nog ergens anders. Wel dat ik er minstens tien minuten naar gekeken heb, terwijl het toch maar twee shots van samen minder dan een halve minuut zijn die geloopt worden. En niet alleen omdat er een vrouw in haar ondergoed te zien is. Het is een simpel, treffend beeld vol levensvreugde, tegelijk elegant en licht belachelijk, hypnotiserend in de herhaling. Op de grote solotentoonstelling in Boijmans in 2011 waren meer van zulke loops te zien, zoals van een hoed die in het ravijn waait en weer terugvliegt. En allemaal – tot mijn grote vreugde – in één grote zaal.

2. De langste

La Commune (2000) van Peter Watkins is een zes uur durende quasi-documentaire over het neerslaan van de Parijse Commune in 1871, waarbij een substantieel deel van Parijs in de as werd gelegd en ca. 20.000 mensen standrechtelijk gefusilleerd werden. De officiële berichtgeving wordt verzorgd door Versailles TV, de verslaggeving vanuit de barricades door Commune TV. Watkins rekruteerde zijn amateur-acteurs uit grotendeels uit de lagere inkomensgroepen en laat ze niet alleen de gebeurtenissen van La Semaine Sanglante naspelen, maar interviewt ze ook als personage (“wat bent u aan het doen?”) EN over hun personage (“wat vindt u van wat uw personage doet?”). In het heetst van de strijd vervagen die grenzen en lopen de emoties hoog op. Ik zag La Commune in 2008 op de tentoonstelling History Acts in Göteborg, die ik snel nog even wilde zien terwijl ik eigenlijk ergens anders moest zijn. La Commune was het laatste zaaltje. De rest van de tentoonstelling ben ik vergeten.

3. De oudste

De enige videokunst in het Louvre is dit korte filmpje Danse Serpentine van de gebroeders Lumière, gechoreografeerd door de toenmalige danssensatie Loïe Fuller. Toepasselijk genoeg speelt het op een heeeeel klein schermpje in de afdeling late 19e eeuw.

4. De rondste

In 1988 fietste actrice Tilda Swinton de Berlijnse muur rond. Een jaar later viel de muur. Twintig jaar later kwam ze terug en fietste hetzelfde traject nogmaals. De filmmaakster Cynthia Beatt nam beide tochten op en maakte daarmee de films Cycling the frame (1988) en The invisible frame (2009). Met mijn gebruikelijke ongeduld heb ik alleen een deel van die laatste gezien. Maar toen ik vorig jaar een voorstel moest doen voor een journalistiek project in Parijs, heb ik niet lang getwijfeld: ik wilde hetzelfde doen, maar dan met de Parijse rondweg, de Périphérique. En dat resulteerde weer in dit stuk.

5. De oudste nieuwste

Helaas is Raumlichtkunst online niet te bekijken, maar in de klassieker An Optical Poem (1938) komt Fischingers stijl al duidelijk naar voren.

Toen ik Raumlichtkunst in 2012 zag was het pas een paar maanden oud. Dat wil zeggen, de reconstructie. Oskar Fischinger deed zijn experimenten met naast elkaar geprojecteerde abstracte animaties in 1926-7. Dat is nu moeilijk te geloven: qua beeldtaal lijkt het eerder een combinatie van abstract expressionisme uit de jaren ’50, geometrische abstractie uit de jaren ’60 en psychedelische lavalamp-projecties uit de jaren ’70. Sinds het Center for Visual Music de boel op HD heeft overgezet en er muziek van Varèse, John Cage en Lou Harrison onder heeft gezet reist de installatie de wereld over. Vreemd genoeg ontbrak Raumlichtkunst op de grote Fischinger-tentoonstelling in EYE.

6. De ingewikkeldste

William Kentridge maakte The Refusal of Time voor dOCUMENTA(13) in 2012. Ik zag het pas een jaar later in de kelderzaal van Van Abbe. Op vijf schermen trekt een vaudeville-fanfare aan je voorbij, tikken klokken, gaan geleerde verhandelingen in snippers op, trekken krijtlijnen van diagrammen door zwartwitbeelden van karikaturale laboratoria, terwijl midden in de zaal een infernale blaasbalg in het rond pompt. Dit alles heeft te maken met Einsteins relativiteitstheorie en Poincaré’s opdeling van de wereld in tijdzones, Londense buizenpost, Zuid-Afrikaanse geschiedenis, Kentridge’s persoonlijke geschiedenis en de erfenis van het kolonialisme. Juist. Voor het wetenschapshistorische gedeelte is Kentridge te rade gegaan bij Harvard-historicus Peter Galison, specialist op het gebied van representatie van kennis en co-auteur van het lijvige en briljante Objectivity (2007). Je kunt twijfelen over hoe wetenschapshistorisch verantwoord Kentridge’s transtemporale associaties zijn, maar een fascinerende maelstrom van beelden, geluiden en gedachten is het wel.

7. De roodste

“Ik vroeg me af: wat kan ik met deze technologie doen?”, vertelt Richard Mosse in dit interview over het maken van The Enclave (2013). “En toen dacht ik: ik ben nog nooit in Congo geweest.”

Het is een wel erg nonchalante manier om te motiveren waarom je een psychedelische, multidisciplinaire documentaire-installatie hebt gemaakt over het bloederigste conflict van de afgelopen decennia. De technologie in kwestie is infrarood-kleurenfilm, in WO II gebruikt door de Amerikanen om begroeiing (die infrarood licht reflecteert) te onderscheiden van camouflage (die dat niet doet). Het resultaat is dat paradijselijke landschappen compleet kauwgombal-paarsrozerood gekleurd worden. Dat resultaat is tot 1 juni te zien in Foam, in de vorm van een 40 minuten durende film op zes schermen tegelijk en bijbehorende panoramafoto’s, vergezeld van onheilspellende sound art van Ben Frost. The Enclave doet iets wat in de hedendaagse videokunst wel vaker geprobeerd wordt, en maar zelden slaagt: met artistieke middelen het format van de documentaire doorbreken en daar iets wezenlijks aan toevoegen, zonder de werkelijkheid geweld aan te doen. Blijkbaar heb ik een talent om op grote kunstmanifestaties het interessantste te missen, want dat gebeurde me in Kassel met Kentridge en in Venetië met The Enclave.

8. De meest verwarrende

And Europe Will Be Stunned (2007-2011) is een drieluik van de Israëlische kunstenares Yael Bartana. In het eerste deel roept een redenaar in een lange leren jas de Poolse joden op om terug te keren, aangehoord door een groep kinderen in een verder leeg stadion. In het tweede deel bouwt een groep jonge pioniers een kamp – jawel, een kamp! – in het centrum van Warschau. In het derde deel is de leider vermoord, trekken rouwenden aan zijn lijkbaar voorbij en ben je getuige van de begrafenisceremonie. Het geheel is vol met beladen associaties: Goebbels, Triumph des Willens, de begrafenis van Stalin, de moord op Rabin. Het ongemakkelijkste is wel dat And Europe Will Be Stunned daadwerkelijk heeft geleid tot de oprichting van een Jewish Renaissance Movement, die bijeenkwam op de Biënnale van Berlijn.

9. Ter afsluiting

Bill Viola begon in de jaren zeventig als conceptuele videokunstenaar met korrelige films in zwartwit. Zijn latere werk is in vergelijking daarmee buitengewoon esthetisch, met een beeldtaal uit de Italiaanse Renaissance. The Greeting (1995) bijvoorbeeld is de intens vertraagde opname van de ontmoeting van drie vrouwen op een warme avond, in fel gekleurde jurken waar de wind mee speelt. Ook hier is het schoonheid die schuurt: met de entree van de zwangere vrouw in de rode jurk wordt de derde vrouw letterlijk uit beeld gedrukt. Maar in vergelijking met Mosse en Bartana schuurt het wel heel zachtjes.

En zo leerde ik van videokunst houden. Ik heb trouwens nog steeds een hekel aan hiphop, hedendaagse Nederlandse romans, porno en wintersport, en ik kijk niet naar tv-series want dat kost teveel tijd. Any takers?

Mail

Floris Solleveld is Hard//hoofd-redactielid en overdag historicus en filosoof. Tussendoor tekent hij met inkt en penseel en schrijft over interdisciplinaire podiumkunsten. Of over politiek. Soms ook poëzie.

We willen je iets vertellen. Hard//hoofd is al bijna tien jaar een vrijhaven voor jonge en experimentele kunst, journalistiek en literatuur. Een walhalla voor hemelbestormers en constructieve twijfelaars, een speeltuin voor talentvolle dromers en ontheemde jonge honden. Elke dag verschijnen op onze site eigenzinnige artikelen, verhalen, poëzie, kunst, fotografie en illustraties van onze jonge makers. Én onze site is helemaal gratis.

Hoe graag we ook zouden willen; zonder jou kunnen we dit niet blijven doen. We hebben namelijk te weinig inkomsten om dit vol te houden. Met jouw hulp kunnen we de journalistiek, kunst en literatuur van de toekomst mogelijk blijven maken, en zelfs versterken.

Als je ons steunt, dan maken wij jou meteen kunstverzamelaar door je speciaal geselecteerde kunstwerken toe te sturen. Verzamel kunst en help je favoriete tijdschrift het volgende decennium door. We zullen je eeuwig dankbaar zijn. Draag Hard//hoofd een warm hart toe.

Word kunstverzamelaar
het laatste
10 jaar HH

10 jaar HH

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor verbeelding en verhalen. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. Het bestaan van zo’n plek is niet vanzelfsprekend. Sluit je daarom bij ons aan. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een... Lees meer

Tip: Kijk slechte televisie

Kijk slechte televisie

'Ik heb afleveringen van The Real Housewives waar Shakespeares beste stukken niet aan kunnen tippen.' Lees meer

 Kamikazeplastics

Kamikazeplastics

Immuuncellen die de minuscule deeltjes onschadelijk proberen te maken, bekopen dat vervolgens met hun eigen leven. Lees meer

Alles vijf sterren: DEZE SERIE IS GEWOON ZO GOED

Het voert te ver om het hele verhaal uit te leggen

Deze week worden we blij van stekjes, een queer Lees meer

Over wulken en burgemeesters 2

Over wulken en burgemeesters

'Een huis is een constructie, maar een huis is ook een gevoel dat gedeeld wordt. Er blijven sporen achter wanneer bewoners sterven. Een huis verandert terwijl het blijft staan.' Lees meer

We laten ons niet sussen 1

We laten ons niet sussen

Twee weken geleden onthaalden politici en de media 2500 protesterende boeren met open armen op het Malieveld. De 35.000 klimaatstakers en de bezorgde burgers van Extinction Rebellion konden rekenen op een stuk minder steun. Wat is er nodig om de urgentie van de klimaatcrisis echt te laten voelen?, vraagt Jarmo Berkhout zich af. De legers... Lees meer

Tip: Leer een ambacht

Leer een ambacht

Nora van Arkel ging spontaan een dag in de leer bij een Berlijnse Meisterbacker. Daar leerde ze minder te denken en meer te doen. Een tip om eens te vragen of iemand je een ambacht wil leren. Lees meer

 Staakt-het-boeren

Staakt-het-boeren

Duizenden boeren toogden naar het Malieveld met hooivork en tractor. Lees meer

Column: September Blues

September Blues

De maand september is weer voorbij en dat betekent voor Trudy afscheid nemen en opnieuw beginnen. Van haar zomerhuisje op het platteland keert ze terug naar het leven in de stad. Lees meer

Filmtrialoog: Manta Ray

Manta Ray

Redacteuren Eva van den Boogaard, Mat Hoogenboom en Oscar Spaans bezochten de bioscoop om het speelfilmdebuut van de Thaise regisseur Phuttiphong Aroonpheng te zien. Het werd een magische ervaring: Manta Ray bleek een even eenvoudige als betoverende vertelling over een voor dood achtergelaten man die door een visser uit de mangrove wordt gered. Mat: Wat... Lees meer

Hard//talk: Bij gelijke geschiktheid tellen kwaliteit en capaciteit net zo goed

Bij gelijke geschiktheid tellen kwaliteit en capaciteit net zo goed

De wereld staat in brand en dat mag niet onbeschreven blijven. In tegenstelling tot Ella Kuijpers ziet Gatool Katawazi er wél het belang van in om voorkeur te geven aan de sollicitant die de diversiteit binnen een organisatie versterkt. Afgelopen zomer schreef Ella Kuijpers een Hard//talk waarin zij pleit tegen positieve discriminatie in sollicitatieprocedures. Juist... Lees meer

Inclusiviteit

Echte inclusiviteit is nog ver weg

Het debat over diversiteit en inclusiviteit in de culturele sector gaat niet ver genoeg. Lees meer

Tip: Geef het voordeel van de twijfel

Geef het voordeel van de twijfel

Redacteur Else Boer schippert tussen cynisme en naïviteit. 'Om naïviteit te vermijden, besloot ik dat cynisme een adequate reactie op de wereld was. Maar het continu bevragen van mensen en hun beweegredenen is vermoeiend.' Lees meer

Alles vijf sterren: 14

Geen douche, geen geloof, geen adem

Deze week worden we blij van een zeiltripje naar het Markermeer, een serie over verkeerd geplaatste bewijslast, en een dansvoorstelling van Arnhemse meisjes. Lees meer

Hard//talk: Greta Thunbergs requiem voor een droom

Greta Thunbergs requiem voor een droom

Thunberg deinst er niet voor terug een onderdeel te worden van haar eigen verhaal. Lees meer

Automatische concepten 26

Over de column (niets dan goeds?)

Iduna schrijft al jaren columns voor Hard//hoofd en vraagt zich af: hoe komt het toch dat ze ergens alsnog verwarde gevoelens heeft bij het fenomeen 'column'? Een overpeinzing die terugvoert naar Iduna's jaren op de universiteit en de twijfel over de plek die ze in mag nemen in de wereld. Lees meer

Het verlies van succes 2

Het verlies van succes

In een tijd waarin het steeds noodzakelijker lijkt te worden om prestaties te etaleren, denkt Mare Groen na over het systeem achter onze opvattingen aangaande succes dan wel mislukking. Ik lig nog steeds op bed en ben de hele dag niet buiten geweest. Het is 20.00 uur. Ik heb afgesproken om naar de film te... Lees meer

Tip: Durf hardop te dromen

Durf hardop te dromen

Rose Doolan vertrok jaren geleden naar San Francisco, met wilde plannen en weinig budget. Lees meer

 De blinddoek komt af

De blinddoek komt af

Vrouwe Justitia heeft haar blinddoek afgenomen. Lees meer

Column: Mammie

Mammie

'Arme mammie, sorry mammie!', hoort Trudy in de wachtkamer van het ziekenhuis. De irritatie die dit oproept komt vanuit een nooit gedichte kloof in het verleden. En dat heeft alles met het woord 'mammie' te maken. Lees meer