Asset 14

Herhaling, controle, stilstand

Het werk van Ante Timmermans biedt inzicht in de grootstedelijke chaos van eindeloze herhalingen en verplicht vermaak. Op weg naar college overpeinst Julia zijn werk.

Wanneer ik in de tram zit en door Amsterdam rijd, verbaas ik mij over alle mensen. Stromen van mensen – veelal toeristen – bewegen zich in massa’s van de ene naar de andere bestemming. Wanneer deze mensen in de tram willen stappen, drukken ze soms op het knopje van een verkeerde deur (veel Amsterdamse trams hebben eenrichtingsverkeer). Hoewel de deur niet opengaat nadat ze een keer op het knopje hebben gedrukt, proberen ze het nog een keer, maar nu heel hard en een paar keer achter elkaar. De trambestuurder herhaalt dan zijn vaste mededeling: hij roept om dat ze voor óf achter moeten instappen, maar niet in het midden. Meestal zucht hij hierbij, hij roept dit immers tientallen keren per dag om.

Ik vind het boeiend hoe mensen in staat zijn steeds weer hetzelfde patroon te herhalen zonder hier nog bij stil te staan. Deze onophoudelijke, gestandaardiseerde stroom aan handelingen die de mens verricht, vertoont steeds meer zinloosheid.

De trambestuurder en de toeristenstromen zijn niet de enigen die zich in vaste patronen blijven herhalen. Ook ik zit in de tram vanwege een stramien: mijn wekelijkse hoorcollege begint straks weer.

In deze context is het begrip ‘bureaucratie’ erg interessant. Waar socioloog Max Weber deze term nog uitlegde als de meest ideale manier van bestuur, namelijk zakelijk en efficiënt, heeft ‘bureaucratie’ tegenwoordig een negatieve bijklank. Iets wat wij nu als bureaucratisch typeren, is allesbehalve ideaal en zeker niet efficiënt. Zo’n twee jaar geleden zag ik het programma De Canvasconnectie waarin de Belgische kunstenaar Ante Timmermans werd gevolgd. In zijn werk legt hij onder andere de zinloosheid van bureaucratische herhalingen (in de huidige betekenis) in het leven van de moderne mens bloot.

De moderne mens staat in Ante Timmermans’ tekeningen constant centraal, zonder daar letterlijk bij aanwezig te zijn. De leefomgeving van deze moderne mens, bestaande uit wolkenkrabbers (het symbool van de vooruitgang), allerlei verbindingen en drukte, wordt door Timmermans zo afgebeeld dat het verstikkende dat van deze leefomgeving uitgaat ook in zijn tekeningen voelbaar wordt. Soms doet hij dit op enorme schaal, zo’n tweeënhalf bij ruim drie meter, zodat wanneer je voor zo’n tekening staat de duizelingwekkende stad ook daadwerkelijk als duizelingwekkend wordt ervaren. Door het formaat word je volledige gezichtsveld gevuld met de stad; het beklemmende gevoel niet meer weg te kunnen wordt werkelijkheid, overal waar je kijkt is er stad, is er drukte en zijn er verbindingen.

Timmermans’ weergave van de stad is precies wat ik ervaar wanneer ik mij door Amsterdam beweeg. Overal om mij heen zijn mensen constant bezig. Maar met wat eigenlijk? Zouden zij zelf nadenken over de veelal nutteloze handelingen die zij verrichten? Timmermans doet dit wel en legt dit vreemde gedrag van de mens vast. Doordat hij hierin de mens zelf weglaat, word je geconfronteerd met de leegheid en oppervlakkigheid die het resultaat zijn van al die menselijke handelingen. De duizelingwekkende stad die Timmermans tekent, kan iedere stad zijn. Op het eerste gezicht lijkt de door mensen gemaakte stad voort te komen uit een streven naar overzicht en orde. Het tegendeel is echter het geval: de stad ontstaat uit chaos en veroorzaakt een nog grotere chaos.

‘Disneyfisering’ en controle

Inmiddels rijd ik over de Dam waar de toeristen in grote getale langs elkaar bewegen van het Paleis naar Madame Tussauds en van het monument naar de levende standbeelden. In stedelijke omgevingen wemelt het van de ‘attracties’, zaken tegen de verveling: alles moet een beleving, een ‘experience’ zijn, anders raakt de moderne mens verveeld. Deze disneyfisering is in het werk van Ante Timmermans een terugkerend thema.

Het paradoxale van het ‘opleuken’ van alles om ons heen, is dat ook dit vermaak verveling oplevert. Het steeds opnieuw ervaren van al het opgeleukte om ons heen maakt ons immuun, met als gevolg dat het volgende nóg leuker, nóg specialer en nóg meer moet zijn.

In Timmermans’ tekeningen raken steden verweven met achtbanen en gevuld met neonborden, voorzien van loze kreten. Wanneer ik hieraan denk, heb ik het gevoel ook in een achtbaan te zitten, in plaats van in een tram. Per achtbaan verplaats ik mij door het pretpark dat Amsterdam heet.

Illustratie:Ante Timmermans

Een paar jaar geleden schreef Ronald van Steden in De Groene Amsterdammer een essay over de disneyfisering van de openbare ruimte, genaamd ‘Pretpark Nederland’. Hierin noemde hij een ander paradoxaal aspect van het ‘opleuken’ van onze omgeving. Zo stelt Van Steden dat juist wanneer er een nadruk ligt op ‘aangenaam verpozen’, er een strikt controlemechanisme nodig is om alle stromen in goede banen te leiden.

Dan ben ik op mijn plaats van bestemming en check uit met mijn OV-chipkaart, een onderdeel van het strikte controlemechanisme. Timmermans gebruikt stempels. Stempels om aan te geven dat je gecontroleerd bent. Maar niet alleen het controlemechanisme wordt vertegenwoordigd door deze stempels, ook de bureaucratie komt hiermee terug. De eindeloze herhaling van het zetten van Timmermans’ stempels leidt tot niets.

Naast het gebruik van stempels speelt taal een belangrijke rol voor Timmermans. Woorden als border, order en bored volgen elkaar op. De betekenis van alledrie de woorden vloeit voort uit menselijk handelen en houden elkaar in stand. De associatieve manier waarop Timmermans deze woorden aan elkaar koppelt, wordt eveneens weerspiegeld in zijn tekeningen. Border komt terug in de getekende structuur van een hekwerk dat naast douanepoorten staat. Door het gebruik van het Duitse woord ‘Zoll’ in deze context, kom je weer terecht bij controle en bureaucratie.

Stilstand

Toen ik Timmermans ruim een jaar geleden voor het eerst sprak in zijn atelier naar aanleiding van het zien van De Canvasconnectie, was hij bezig de toneelaanwijzingen van Becketts Wachten op Godot uit te schrijven. Op de radio hoorde Timmermans dat deze toneelaanwijzingen meer woorden besloegen dan de feitelijke tekst van het stuk. Dit is een interessant gegeven: het menselijk gedrag beschrijven kost meer woorden dan wat zij bij het verrichten van handelingen te zeggen hebben. Het absurdistische verhaal van Wachten op Godot leidt echter tot niets, de menselijke handelingen leveren niets op, ze brengen geen vooruitgang.

Wanneer je met Timmermans’ ogen naar de wereld kijkt, word je geconfronteerd met je eigen absurde bestaan. Want waar zijn we in godsnaam mee bezig? Tegelijkertijd markeert Wachten op Godot een keerpunt in Timmermans’ werk. De stilstand, veroorzaakt door het wachten in het stuk lijkt lijnrecht tegenover de stroom van handelingen en beweging te staan die Timmermans eerder belichtte. Het absurdistische van het menselijk handelen en het altijd maar doorgaan is echter net zo goed aanwezig in deze stilstand als in de beweging.

Waar Timmermans met de moderne mens en diens bureaucratie, verveling en controle het bestaan op scherpzinnige, soms humoristische manier pijnlijk weet bloot te leggen, zorgt zijn aandacht voor stilstand voor een nieuwe overpeinzing. Was die stroom van handelingen wel een stroom te noemen? Was dit niet juist de essentie van stilstand, namelijk het bewegen in cirkels?

Het antwoord op deze vragen wordt door Timmermans niet gegeven en ik blijf mijn vaste patroon herhalen: ik stap in de achtbaan naar college.

___

Julia Mullié (1994) studeert Kunstgeschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam. Ze schrijft over en verzamelt hedendaagse kunst en heeft de ambitie kunstpublicist te worden. Wie daar nu al vast van op de hoogte gehouden wil worden, volge haar op @juliamullie

Mail

We willen je iets vertellen. Hard//hoofd is al bijna tien jaar een vrijhaven voor jonge en experimentele kunst, journalistiek en literatuur. Een walhalla voor hemelbestormers en constructieve twijfelaars, een speeltuin voor talentvolle dromers en ontheemde jonge honden. Elke dag verschijnen op onze site eigenzinnige artikelen, verhalen, poëzie, kunst, fotografie en illustraties van onze jonge makers. Én onze site is helemaal gratis.

Hoe graag we ook zouden willen; zonder jou kunnen we dit niet blijven doen. We hebben namelijk te weinig inkomsten om dit vol te houden. Met jouw hulp kunnen we de journalistiek, kunst en literatuur van de toekomst mogelijk blijven maken, en zelfs versterken.

Als je ons steunt, dan maken wij jou meteen kunstverzamelaar door je speciaal geselecteerde kunstwerken toe te sturen. Verzamel kunst en help je favoriete tijdschrift het volgende decennium door. We zullen je eeuwig dankbaar zijn. Draag Hard//hoofd een warm hart toe.

Word kunstverzamelaar

Notice: Undefined variable: articleCount in /home/hardhoof/staging.hardhoofd.com/releases/20200503005100/public/content/themes/hardhoofd6/components/ctas/latest-posts.php on line 24
het laatste
10 jaar HH

10 jaar HH

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor verbeelding en verhalen. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. Het bestaan van zo’n plek is niet vanzelfsprekend. Sluit je daarom bij ons aan. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een... Lees meer

Tip: Kijk slechte televisie

Kijk slechte televisie

'Ik heb afleveringen van The Real Housewives waar Shakespeares beste stukken niet aan kunnen tippen.' Lees meer

 Kamikazeplastics

Kamikazeplastics

Immuuncellen die de minuscule deeltjes onschadelijk proberen te maken, bekopen dat vervolgens met hun eigen leven. Lees meer

Alles vijf sterren: DEZE SERIE IS GEWOON ZO GOED

Het voert te ver om het hele verhaal uit te leggen

Deze week worden we blij van stekjes, een queer Lees meer

Over wulken en burgemeesters 2

Over wulken en burgemeesters

'Een huis is een constructie, maar een huis is ook een gevoel dat gedeeld wordt. Er blijven sporen achter wanneer bewoners sterven. Een huis verandert terwijl het blijft staan.' Lees meer

We laten ons niet sussen 1

We laten ons niet sussen

Twee weken geleden onthaalden politici en de media 2500 protesterende boeren met open armen op het Malieveld. De 35.000 klimaatstakers en de bezorgde burgers van Extinction Rebellion konden rekenen op een stuk minder steun. Wat is er nodig om de urgentie van de klimaatcrisis echt te laten voelen?, vraagt Jarmo Berkhout zich af. De legers... Lees meer

Tip: Leer een ambacht

Leer een ambacht

Nora van Arkel ging spontaan een dag in de leer bij een Berlijnse Meisterbacker. Daar leerde ze minder te denken en meer te doen. Een tip om eens te vragen of iemand je een ambacht wil leren. Lees meer

 Staakt-het-boeren

Staakt-het-boeren

Duizenden boeren toogden naar het Malieveld met hooivork en tractor. Lees meer

Column: September Blues

September Blues

De maand september is weer voorbij en dat betekent voor Trudy afscheid nemen en opnieuw beginnen. Van haar zomerhuisje op het platteland keert ze terug naar het leven in de stad. Lees meer

Filmtrialoog: Manta Ray

Manta Ray

Redacteuren Eva van den Boogaard, Mat Hoogenboom en Oscar Spaans bezochten de bioscoop om het speelfilmdebuut van de Thaise regisseur Phuttiphong Aroonpheng te zien. Het werd een magische ervaring: Manta Ray bleek een even eenvoudige als betoverende vertelling over een voor dood achtergelaten man die door een visser uit de mangrove wordt gered. Mat: Wat... Lees meer

Hard//talk: Bij gelijke geschiktheid tellen kwaliteit en capaciteit net zo goed

Bij gelijke geschiktheid tellen kwaliteit en capaciteit net zo goed

De wereld staat in brand en dat mag niet onbeschreven blijven. In tegenstelling tot Ella Kuijpers ziet Gatool Katawazi er wél het belang van in om voorkeur te geven aan de sollicitant die de diversiteit binnen een organisatie versterkt. Afgelopen zomer schreef Ella Kuijpers een Hard//talk waarin zij pleit tegen positieve discriminatie in sollicitatieprocedures. Juist... Lees meer

Inclusiviteit

Echte inclusiviteit is nog ver weg

Het debat over diversiteit en inclusiviteit in de culturele sector gaat niet ver genoeg. Lees meer

Tip: Geef het voordeel van de twijfel

Geef het voordeel van de twijfel

Redacteur Else Boer schippert tussen cynisme en naïviteit. 'Om naïviteit te vermijden, besloot ik dat cynisme een adequate reactie op de wereld was. Maar het continu bevragen van mensen en hun beweegredenen is vermoeiend.' Lees meer

Alles vijf sterren: 14

Geen douche, geen geloof, geen adem

Deze week worden we blij van een zeiltripje naar het Markermeer, een serie over verkeerd geplaatste bewijslast, en een dansvoorstelling van Arnhemse meisjes. Lees meer

Hard//talk: Greta Thunbergs requiem voor een droom

Greta Thunbergs requiem voor een droom

Thunberg deinst er niet voor terug een onderdeel te worden van haar eigen verhaal. Lees meer

Automatische concepten 26

Over de column (niets dan goeds?)

Iduna schrijft al jaren columns voor Hard//hoofd en vraagt zich af: hoe komt het toch dat ze ergens alsnog verwarde gevoelens heeft bij het fenomeen 'column'? Een overpeinzing die terugvoert naar Iduna's jaren op de universiteit en de twijfel over de plek die ze in mag nemen in de wereld. Lees meer

Het verlies van succes 2

Het verlies van succes

In een tijd waarin het steeds noodzakelijker lijkt te worden om prestaties te etaleren, denkt Mare Groen na over het systeem achter onze opvattingen aangaande succes dan wel mislukking. Ik lig nog steeds op bed en ben de hele dag niet buiten geweest. Het is 20.00 uur. Ik heb afgesproken om naar de film te... Lees meer

Tip: Durf hardop te dromen

Durf hardop te dromen

Rose Doolan vertrok jaren geleden naar San Francisco, met wilde plannen en weinig budget. Lees meer

 De blinddoek komt af

De blinddoek komt af

Vrouwe Justitia heeft haar blinddoek afgenomen. Lees meer

Column: Mammie

Mammie

'Arme mammie, sorry mammie!', hoort Trudy in de wachtkamer van het ziekenhuis. De irritatie die dit oproept komt vanuit een nooit gedichte kloof in het verleden. En dat heeft alles met het woord 'mammie' te maken. Lees meer