Beeld: Beeldredactie. Bewerking van platenhoes Joy Division. In samenwerking met Entrée, de jongerenvereniging van Het Concertgebouw, brengt hard/hoofd thematische artikelen. Vandaag deel 1, waarin Brankele uitlegt hoe onze zintuigen samenwerken." /> Beeld: Beeldredactie. Bewerking van platenhoes Joy Division. In samenwerking met Entrée, de jongerenvereniging van Het Concertgebouw, brengt hard/hoofd thematische artikelen. Vandaag deel 1, waarin Brankele uitlegt hoe onze zintuigen samenwerken." />
nieuwsbrief
Asset 14

meer dan alliteratie alleen

Gedurende het hele jaar zal hard//hoofd in het kader van zogenoemde Late Night Café's samenwerken met Entrée. De zes edities van het Late Night Café zijn elk gekoppeld aan een eigen thema. Elke editie wordt aan twee van onze redactieleden de opdracht gegeven een bijdrage te leveren, geïnspireerd op het thema van de betreffende avond. Het resultaat hiervan verschijnt op onze website en zal op de Late Night's eveneens onderdeel uitmaken van het programma.

Mail

Aanstaande vrijdag 24 september vindt de eerste editie van Late Night Café plaats in het Concertgebouw te Amsterdam. In relatie tot het thema van deze avond, "Klank & Kleur", onderzoekt Brankele wat er achter onze ervaringen schuilgaat: klank zien en kleuren horen.
_________

Zou je liever blind of doof zijn? Het is één van die irritante vragen waar geen goed antwoord op te geven valt. Een wereld zonder uiterlijk, of zonder geluid, is nauwelijks voor te stellen. Juist de kleuren en klanken van alles om ons heen creëren onze waarneming, onze verbeelding en ons geheugen. Zij geven vorm aan het leven dat we leiden, zowel in verleden, heden als toekomst. Probeer maar eens een herinnering of toekomstwens voor ogen te halen zonder dat je daarbij overspoeld wordt door een mengelmoes van - mentaal weergegeven - gesprekken, gezichten, omgevingen en geluid. En andersom geldt het ook: zintuiglijke prikkelingen kunnen de meest levendige herinneringen oproepen. Denk aan de melodie van een liedje dat je vroeger vaak gehoord hebt en je daarmee direct terug in je kindertijd werpt. Of het zien van een vergeelde foto die je met genoegen terug doet denken aan die intens heftige vakantieliefde. Kortom, er worden voortdurend associaties gelegd tussen de informatiestromen van verschillende zintuigen. Beeld roept klanken op, en andersom.

Synesthesie

In onze hersens worden al die zintuiglijke entiteiten geïntegreerd tot een aansprekend geheel. Hierbij wordt informatie van het ene kanaal omgezet in informatie van het andere. De inter-zintuiglijke associaties die zo ontstaan, zijn bij sommige mensen sterker dan bij anderen. Een extreem voorbeeld hiervan is synesthesie (uit het Grieks: ‘syn’ = samen, ‘aesthesis’ = waarnemen). Mensen met synesthesie associëren bepaalde vormen, beelden, kleuren of klanken zo sterk met elkaar, dat ze onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. Zo wordt bijvoorbeeld bij het horen of zien van een bepaalde muzieknoot, cijfer, of weekdag steevast een specifieke kleur waargenomen. Maandagen kunnen dan oprecht blauw zijn, de noot ‘a’ klinkt geel, en alle vijven lichten bijvoorbeeld groen op.

Kleur horen en klank zien

Muziek is voor bepaalde synestheten onlosmakelijk verbonden met kleur, afhankelijk van de toonsoort. Dit veroorzaakt een heel intense waarneming, omdat de twee zintuigen elkaar versterken. De Hongaarse componist Franz Liszt (1811-1886) had ook synesthesie, en verzocht het orkest dan ook ‘wat meer blauw te spelen’. Zelfs al was het een synestheten-orkest geweest, echter, had de compositie hierdoor waarschijnlijk niet blauwer geklonken dan het geval was, aangezien er verschillende blauw-klank associaties hadden bestaan onder de musici.


Beeld: Beeldredactie. Bewerking van platenhoes Joy Division.

LSD?

Niet iedere synestheet heeft noodzakelijkerwijs dezelfde soort associaties en ze verschillen per persoon in intensiteit. Per individu veranderen de karakteristieke waarnemingen echter niet. De maandag de week erop zal dus niet opeens als rood ervaren worden en de letter ‘k’ roept altijd dezelfde kleurervaring op. Ook bestaan de associaties al vanaf de geboorte, zijn ze compleet onwillekeurig en hebben ze geen direct verband met bepaalde situaties of gebeurtenissen.

Synestheten zijn niet ziek, of voorzien van oneindige hoeveelheden LSD, wat eerder wel gedacht werd. Wel is het zeldzaam – zo’n 5% van de bevolking heeft een bepaalde mate van synesthesie – en kan het erfelijk bepaald zijn. Onder kunstenaars komt het zeven keer vaker voor dan normaal. Misschien niet zo gek, als je je bedenkt dat synestheten waarschijnlijk een stuk beter zijn in het creëren van metaforen en andere creatieve associaties.

Cross-sensuality

Bij synesthesie werken de zintuigen op een ongewone manier samen. Stimulatie van een zintuig leidt automatisch tot ervaringen in een ander zintuiglijk domein. Het is alsof de paden van bijvoorbeeld gehoor en zicht neurologisch met elkaar verbonden zijn, en je op weg naar ‘klank’ sowieso langs ‘kleur’ komt. Deze theorie is aannemelijk gemaakt bij de soort synesthesie waarbij letters gekleurd waargenomen worden. Vergeleken met niet-synestheten blijkt er inderdaad een toegenomen aantal kruisverbindingen te zijn tussen het hersengebied waar cijfers en die waar kleuren worden verwerkt. Bovendien blijken de synesthetische ervaringen intenser naarmate er meer kruisverbindingen zijn.

Kortom, wanneer een cijfer wordt waargenomen, wordt het kleurgebied automatisch aangeschakeld, wat de waarneming van een gekleurd cijfer tot gevolg heeft. Hoewel een toegenomen aantal neurale verbindingen voor de kleur-klank associaties nog niet is aangetoond, ligt het gebied van kleurverwerking wel dicht bij de plek waar toonhoogte verwerkt wordt. Het is dus best aannemelijk dat ook tussen die hersengebieden de violen blauw gestemd worden.

Er wordt gedacht dat iedereen geboren wordt als synestheet, maar dat de kruisverbindingen daarna al snel verbroken worden. Ergens best jammer dat we niet allemaal over zo’n multi-zintuiglijke waarneming beschikken. Toch ervaren ook niet-synestheten klanken intenser als ze gekoppeld worden aan kleuren. Er wordt immers geen techno- of electro-concert meer gegeven zonder spectaculaire lichtshow, want deze draagt duidelijk bij aan ‘een stukje genieting voor de luisteraar’. De volgende keer dat Liszt wordt opgevoerd in het Concertgebouw dus wat blauwe lichteffecten erbij graag.

_________
Het Late Night Café is onderdeel van de AAA-Serie van het Koninklijk Concertgebouworkest. "Klank & Kleur" is de eerste in een serie van zes Late Night Café's, verspreid over heel komend seizoen: Klank & Kleur (24 september), Het Geheim (29 oktober), Second Life (10 december), De Nacht (21 januari), Out of Control! (24 maart) en En Route (17 juni).
Aanstaande vrijdagavond 24 september vanaf 22.00u vindt Late Night Café: "Klank & Kleur" plaats in het Concertgebouw Café te Amsterdam. Voor meer informatie over de line-up van de avond zie www.entreeweb.nl.

Brankele Frank

We willen je iets vertellen. Hard//hoofd is al bijna tien jaar een vrijhaven voor jonge en experimentele kunst, journalistiek en literatuur. Een walhalla voor hemelbestormers en constructieve twijfelaars, een speeltuin voor talentvolle dromers en ontheemde jonge honden. Elke dag verschijnen op onze site eigenzinnige artikelen, verhalen, poëzie, kunst, fotografie en illustraties van onze jonge makers. Én onze site is helemaal gratis.

Hoe graag we ook zouden willen; zonder jou kunnen we dit niet blijven doen. We hebben namelijk te weinig inkomsten om dit vol te houden. Met jouw hulp kunnen we de journalistiek, kunst en literatuur van de toekomst mogelijk blijven maken, en zelfs versterken.

Als je ons steunt, dan maken wij jou meteen kunstverzamelaar door je speciaal geselecteerde kunstwerken toe te sturen. Verzamel kunst en help je favoriete tijdschrift het volgende decennium door. We zullen je eeuwig dankbaar zijn. Draag Hard//hoofd een warm hart toe.

Word kunstverzamelaar
het laatste
Tip: Kijk slechte televisie

Kijk slechte televisie

'Ik heb afleveringen van The Real Housewives waar Shakespeares beste stukken niet aan kunnen tippen.' Lees meer

 Kamikazeplastics

Kamikazeplastics

Immuuncellen die de minuscule deeltjes onschadelijk proberen te maken, bekopen dat vervolgens met hun eigen leven. Lees meer

Alles vijf sterren: DEZE SERIE IS GEWOON ZO GOED

Het voert te ver om het hele verhaal uit te leggen

Deze week worden we blij van stekjes, een queer Lees meer

Over wulken en burgemeesters 2

Over wulken en burgemeesters

'Een huis is een constructie, maar een huis is ook een gevoel dat gedeeld wordt. Er blijven sporen achter wanneer bewoners sterven. Een huis verandert terwijl het blijft staan.' Lees meer

We laten ons niet sussen 1

We laten ons niet sussen

Twee weken geleden onthaalden politici en de media 2500 protesterende boeren met open armen op het Malieveld. De 35.000 klimaatstakers en de bezorgde burgers van Extinction Rebellion konden rekenen op een stuk minder steun. Wat is er nodig om de urgentie van de klimaatcrisis echt te laten voelen?, vraagt Jarmo Berkhout zich af. De legers... Lees meer

Tip: Leer een ambacht

Leer een ambacht

Nora van Arkel ging spontaan een dag in de leer bij een Berlijnse Meisterbacker. Daar leerde ze minder te denken en meer te doen. Een tip om eens te vragen of iemand je een ambacht wil leren. Lees meer

 Staakt-het-boeren

Staakt-het-boeren

Duizenden boeren toogden naar het Malieveld met hooivork en tractor. Lees meer

Column: September Blues

September Blues

De maand september is weer voorbij en dat betekent voor Trudy afscheid nemen en opnieuw beginnen. Van haar zomerhuisje op het platteland keert ze terug naar het leven in de stad. Lees meer

Filmtrialoog: Manta Ray

Manta Ray

Redacteuren Eva van den Boogaard, Mat Hoogenboom en Oscar Spaans bezochten de bioscoop om het speelfilmdebuut van de Thaise regisseur Phuttiphong Aroonpheng te zien. Het werd een magische ervaring: Manta Ray bleek een even eenvoudige als betoverende vertelling over een voor dood achtergelaten man die door een visser uit de mangrove wordt gered. Mat: Wat... Lees meer

Hard//talk: Bij gelijke geschiktheid tellen kwaliteit en capaciteit net zo goed

Bij gelijke geschiktheid tellen kwaliteit en capaciteit net zo goed

De wereld staat in brand en dat mag niet onbeschreven blijven. In tegenstelling tot Ella Kuijpers ziet Gatool Katawazi er wél het belang van in om voorkeur te geven aan de sollicitant die de diversiteit binnen een organisatie versterkt. Afgelopen zomer schreef Ella Kuijpers een Hard//talk waarin zij pleit tegen positieve discriminatie in sollicitatieprocedures. Juist... Lees meer

Inclusiviteit

Echte inclusiviteit is nog ver weg

Het debat over diversiteit en inclusiviteit in de culturele sector gaat niet ver genoeg. Lees meer

Tip: Geef het voordeel van de twijfel

Geef het voordeel van de twijfel

Redacteur Else Boer schippert tussen cynisme en naïviteit. 'Om naïviteit te vermijden, besloot ik dat cynisme een adequate reactie op de wereld was. Maar het continu bevragen van mensen en hun beweegredenen is vermoeiend.' Lees meer

Alles vijf sterren: 14

Geen douche, geen geloof, geen adem

Deze week worden we blij van een zeiltripje naar het Markermeer, een serie over verkeerd geplaatste bewijslast, en een dansvoorstelling van Arnhemse meisjes. Lees meer

Hard//talk: Greta Thunbergs requiem voor een droom

Greta Thunbergs requiem voor een droom

Thunberg deinst er niet voor terug een onderdeel te worden van haar eigen verhaal. Lees meer

Automatische concepten 26

Over de column (niets dan goeds?)

Iduna schrijft al jaren columns voor Hard//hoofd en vraagt zich af: hoe komt het toch dat ze ergens alsnog verwarde gevoelens heeft bij het fenomeen 'column'? Een overpeinzing die terugvoert naar Iduna's jaren op de universiteit en de twijfel over de plek die ze in mag nemen in de wereld. Lees meer

Het verlies van succes 2

Het verlies van succes

In een tijd waarin het steeds noodzakelijker lijkt te worden om prestaties te etaleren, denkt Mare Groen na over het systeem achter onze opvattingen aangaande succes dan wel mislukking. Ik lig nog steeds op bed en ben de hele dag niet buiten geweest. Het is 20.00 uur. Ik heb afgesproken om naar de film te... Lees meer

Tip: Durf hardop te dromen

Durf hardop te dromen

Rose Doolan vertrok jaren geleden naar San Francisco, met wilde plannen en weinig budget. Lees meer

 De blinddoek komt af

De blinddoek komt af

Vrouwe Justitia heeft haar blinddoek afgenomen. Lees meer

Column: Mammie

Mammie

'Arme mammie, sorry mammie!', hoort Trudy in de wachtkamer van het ziekenhuis. De irritatie die dit oproept komt vanuit een nooit gedichte kloof in het verleden. En dat heeft alles met het woord 'mammie' te maken. Lees meer

Alles vijf sterren: Lava, zonlicht en Dracula

Lava, zonlicht en Dracula

Deze week sterren voor twee klassieke films en een zonnige wekker. Lees meer