Asset 14

Over wat blijft

Essay: Over wat blijft

Een schrijver weet dat zijn personage fictief is, en een gelovige weet ook dat ‘hét lichaam dat voor u gegeven wordt' slechts een stukje brood is. Maar waarom denken politici dan dat zij de uitzondering zijn? Ze willen ontsnappen aan de wetten van het bestaan. Ze willen het onmogelijke. Dit essay van Daan Steinebach werd eerder ten gehore gebracht tijdens Brak//hoofd op zondag: de verandering.

Het is zondag en soms heb ik op zondag deze, wat vreemde gedachte: op dit exacte moment ontvangen miljoenen mensen het lichaam en bloed van Jezus Christus, uit de handen van één van diens opvolgers in de apostolische lijn van de kerk, terwijl die in het Latijn Zijn woorden prevelt. Het nieuw en eeuwig verbond, mysterie van het geloof, voor u en voor velen, ter vergiffenis van zonden. Ter Mijner nagedachtenis.

Het is zo’n mysterieus ritueel. Want zo vreemd als het verhaal is, het ritueel is nog veel vreemder. Dat God mens geworden is, stierf, daaruit opstond en toch weer verdween, maar niet helemaal, is absurd – dat wist men toen ook al. Maar dat die hele gruwelijke offerande herhaald kan worden, alleen door het te zeggen, is pas echt mysterieus. Mysterium fideii, mysterie van het geloof.

Mensen geloven dat. Anders zou het niet al duizenden jaren gebeuren. Tweeduizend jaar waarin de wereld onherkenbaar veranderde en toch steeds weer dat ‘nieuw en eeuwig verbond’, de kennelijk diepgewortelde behoefte aan het eeuwige, het absolute en het massieve. Aan God, zeggen ze dan, maar je kunt het volgens mij ook anders noemen.

Hoe langer ik nadacht over verandering, hoe groter mijn weerstand werd

Toen ik nadacht over verandering, na weken van politiek spektakel, moest ik denken aan de democratie. Ik wilde hier zeggen dat verandering de essentie van democratie is. Niet om het programma, maar om de verandering zelf. Ik wilde zeggen dat echte democratie een middel zonder doel is. Het gaat om de beweging, niet om het doel. Ik wilde pleiten voor een esthetische politiek, die niet om macht gaat, maar om het spel, die niet bepaalt wie er leeft en hoe en waar. Ik had grote woorden, een utopisch verhaal zelfs, een pleidooi voor een nieuwe wereld. Woorden om je aan te warmen, zolang je maar denkt dat ze over jou gaan.

Maar hoe langer ik nadacht over verandering, hoe groter mijn weerstand werd. Ik verlang naar dingen die blijven, in mijn lichaam zit de traagheid van mijn eigen massa.

Sigmund Freud, speculant van de menselijke natuur, wist dat. Iedereen weet dat hij zei dat we allemaal gedreven worden door een verlangen naar seks – en we weten ook allemaal dat hij daarin gelijk had – maar zijn beeld van de mens was minder frivool dan dat. Tegenover de lust staat een duisterder macht: de doodsdrift.

Freuds speculatie gaat ongeveer als volgt:

De aanvankelijke verklaring van het psychisch leven was het lustprincipe. Het principe dat dicteert dat we steeds zoeken naar lust, dat wil zeggen: vervulling van onze verlangens, waaronder eerst en vooral de seksuele. De reden daarvoor is dat elk verlangen een vorm van onlust is en dus spanning met zich meebrengt die beperkt moet worden. Zo beschrijft Freud het psychisch leven als een economie die er op gericht is de spanning zoveel mogelijk te beperken en, als die toch aanhoudt, te verminderen.

Tot zover is er niet zo veel aan de hand. We willen vervulling van onze verlangens, maar dat is bekend. Maar Freud zocht een fundamentelere verklaring voor de herkomst van die verlangens, voor, zogezegd, het Verlangen met een hoofdletter. Met andere woorden: Freud wilde een verklaring voor het leven zelf.

Het is misschien curieus dat hij daarmee bij de dood uitkomt, want hoe kan het duidelijk tegenovergestelde iets verklaren? Maar dat is minder vergezocht dan het lijkt. Je moet alleen helemaal terug. Want de spanning die aan al het andere voorafgaat, is de spanning die gegeven is met het leven zelf. Zonder leven is er geen spanning en, logischerwijs, is de ultieme spanningsreductie de dood.

De treurige conclusie is dat het leven zichzelf niet wil

Wat Freud dus eigenlijk zegt is dat het leven een verstoring is. De rust van vóór het leven wordt verstoord door het leven zelf – hier nog in primitieve vorm – dat vervolgens niets liever wil dan terug. Maar nog voordat dat lukt, wordt het opnieuw verstoord, door de buitenwereld die opnieuw de spanning verhoogt en daarmee om voorrang vraagt. Vervolgens is het leven zo druk met het bevechten van de spanning die van buitenaf komt, dat het zijn eigen spanning vergeet.

De treurige conclusie is dat het leven zichzelf niet wil. Het is fundamenteel conservatief: het wil altijd terug naar de rust van voorheen, of tenminste de rust behouden. Om uiteindelijk ook altijd daar uit te komen, want het leven eindigt precies daar waar het begonnen is.

Toch zegt Freud gelukkig niet dat we dood willen. Kennelijk is het ook voor iets dat zichzelf niet heeft gewild niet mogelijk om zijn eigen niet-bestaan te willen. Nee, wat we willen is misschien zelfs nog wel radicaler: spanningsopheffing met behoud van spanning, we verlangen de dood in het leven.

Het conservatisme dat Freud beschreef was een vreemd soort conservatisme. Het is radicaal in alles: het wil tegelijkertijd niet én absoluut leven, het wil helemaal vooruit en terug naar het allereerste begin. Met andere woorden: we willen het absolute, het eeuwige, het alles, alleen omdat we niet kunnen sterven, of eigenlijk: omdat we niet willen sterven. We willen een eeuwige God, het absolute kunstwerk en de grote, allesoverheersende liefde.

Maar zolang we leven is er niets anders beschikbaar dan surrogaat, een net niet, omdat de wetten van het leven zelf bepalen dat we alleen krijgen wat we willen als we niet meer leven. Maar dat is ook precies wat we niet kunnen, omdat het nooit helemaal de vervulling is van het Verlangen met een hoofdletter, de opheffing van alle spanning, en dus is het leven altijd onvolmaakt.
Patricia de Martelaere, die intiem bekend was met Freuds gespeculeer, heeft eens geschreven dat God, kunst en liefde uiteindelijk allemaal voortkomen uit dezelfde faculteit van ons leven. Je zou kunnen zeggen: de faculteit van het onmogelijke, maar ook: die van de taal, die in woorden probeert te vangen wat niet mogelijk is.

Het hele leven is een kerk: een geheimzinnig, ritueel streven naar het Onmogelijke. Het katholiek geloof is wel eens omschreven als een obsessie met de taal, een obsessie die ze deelt met dichters en schrijvers, maar eigenlijk met ons allen. Het verlangen is wat ons bindt.

En politici? Er is geen groter ritueel dan dat van de politiek. En er is geen geheimzinniger taal dan die van de wet. Want het is bekend dat de wet diep verbonden is met macht en dus met geweld en dus met de dood. Echte macht en de echte dood, van echte mensen met echt bloed.

Het ritueel van de politiek is het radicaalste van allemaal

Politiek is de kunst van het mogelijke, hoor je wel eens. Maar Freud leerde ons dat het leven de kunst van het onmogelijke is, dat we steeds het absolute willen. Politici doen iets dat veel gevaarlijker is dan geloven: ze willen niet alleen zeggen wat niet kan, maar ze willen ook dat het echt waar is. Als politiek als alle kunst voortkomt uit de angst voor de dood, is ze het meest radicaal, zo radicaal dat ze zelf doodt om haar doel te bereiken, het enige doel.

Het ritueel van de politiek is het radicaalste van allemaal. Ze mist het ironische van de kunst, de poëzie en zelfs het geloof, omdat ze niet alleen het onmogelijke wil, maar dan zonder mysterie. Iedere gelovige weet dat het lichaam dat op zijn tong smelt nog steeds een stukje brood is, het bloed gewoon wijn, de schrijver weet dat zijn personage fictief is, de geliefde weet ook wel dat het voorbij kan gaan, maar politici denken dat zij de uitzondering zijn. Hun streven naar het onmogelijke is echt, zij willen echt ontsnappen aan de wetten van het bestaan.

Als ik dan toch iets betoog vandaag, dan iets heel kleins – zij het radicaal. Ik wil pleiten voor dichters en kunstenaars, voor hen die geloven in het mysterie. Waarom zou er geen politiek mogelijk zijn die wel weet dat het allemaal niet kan? Die zich niet baseert op macht, maar beseft dat het allemaal een ritueel is zonder einde, zonder doel. Laat de koning een dichter zijn.
We willen allemaal het onmogelijke. Maar laat het de kunst zijn, de poëzie, God als het moet, en laten we de wet laten voor wat ze is. Want uiteindelijk gaat het allemaal om het leven, dat mysterieuze ritueel.

Mail

Daan Steinebach Daan Steinebach is Hard//hoofd-redactielid. 'The world can move, or not, by changing some words,' zei Toby Ziegler. Daan is overdag student internationaal recht (LLM) aan de VU, 's nachts lezer en soms ook schrijver.

Reinout Dijkstra is illustrator uit Zwolle. Hij maakt tekeningen, schilderingen, foto's en soms ook nog een klein tekstje. Zijn werk is geaard in zijn eigen ervaringen, hij geniet van dingen als lichtval, kleur en is niet vies van een grapje.

We willen je iets vertellen. Hard//hoofd is al bijna tien jaar een vrijhaven voor jonge en experimentele kunst, journalistiek en literatuur. Een walhalla voor hemelbestormers en constructieve twijfelaars, een speeltuin voor talentvolle dromers en ontheemde jonge honden. Elke dag verschijnen op onze site eigenzinnige artikelen, verhalen, poëzie, kunst, fotografie en illustraties van onze jonge makers. Én onze site is helemaal gratis.

Hoe graag we ook zouden willen; zonder jou kunnen we dit niet blijven doen. We hebben namelijk te weinig inkomsten om dit vol te houden. Met jouw hulp kunnen we de journalistiek, kunst en literatuur van de toekomst mogelijk blijven maken, en zelfs versterken.

Als je ons steunt, dan maken wij jou meteen kunstverzamelaar door je speciaal geselecteerde kunstwerken toe te sturen. Verzamel kunst en help je favoriete tijdschrift het volgende decennium door. We zullen je eeuwig dankbaar zijn. Draag Hard//hoofd een warm hart toe.

Word kunstverzamelaar
Lees meer

Notice: Undefined variable: articleCount in /home/hardhoof/staging.hardhoofd.com/releases/20200503005100/public/content/themes/hardhoofd6/components/ctas/latest-posts.php on line 24
het laatste
10 jaar HH

10 jaar HH

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor verbeelding en verhalen. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. Het bestaan van zo’n plek is niet vanzelfsprekend. Sluit je daarom bij ons aan. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een... Lees meer

Tip: Kijk slechte televisie

Kijk slechte televisie

'Ik heb afleveringen van The Real Housewives waar Shakespeares beste stukken niet aan kunnen tippen.' Lees meer

 Kamikazeplastics

Kamikazeplastics

Immuuncellen die de minuscule deeltjes onschadelijk proberen te maken, bekopen dat vervolgens met hun eigen leven. Lees meer

Alles vijf sterren: DEZE SERIE IS GEWOON ZO GOED

Het voert te ver om het hele verhaal uit te leggen

Deze week worden we blij van stekjes, een queer Lees meer

Over wulken en burgemeesters 2

Over wulken en burgemeesters

'Een huis is een constructie, maar een huis is ook een gevoel dat gedeeld wordt. Er blijven sporen achter wanneer bewoners sterven. Een huis verandert terwijl het blijft staan.' Lees meer

We laten ons niet sussen 1

We laten ons niet sussen

Twee weken geleden onthaalden politici en de media 2500 protesterende boeren met open armen op het Malieveld. De 35.000 klimaatstakers en de bezorgde burgers van Extinction Rebellion konden rekenen op een stuk minder steun. Wat is er nodig om de urgentie van de klimaatcrisis echt te laten voelen?, vraagt Jarmo Berkhout zich af. De legers... Lees meer

Tip: Leer een ambacht

Leer een ambacht

Nora van Arkel ging spontaan een dag in de leer bij een Berlijnse Meisterbacker. Daar leerde ze minder te denken en meer te doen. Een tip om eens te vragen of iemand je een ambacht wil leren. Lees meer

 Staakt-het-boeren

Staakt-het-boeren

Duizenden boeren toogden naar het Malieveld met hooivork en tractor. Lees meer

Column: September Blues

September Blues

De maand september is weer voorbij en dat betekent voor Trudy afscheid nemen en opnieuw beginnen. Van haar zomerhuisje op het platteland keert ze terug naar het leven in de stad. Lees meer

Filmtrialoog: Manta Ray

Manta Ray

Redacteuren Eva van den Boogaard, Mat Hoogenboom en Oscar Spaans bezochten de bioscoop om het speelfilmdebuut van de Thaise regisseur Phuttiphong Aroonpheng te zien. Het werd een magische ervaring: Manta Ray bleek een even eenvoudige als betoverende vertelling over een voor dood achtergelaten man die door een visser uit de mangrove wordt gered. Mat: Wat... Lees meer

Hard//talk: Bij gelijke geschiktheid tellen kwaliteit en capaciteit net zo goed

Bij gelijke geschiktheid tellen kwaliteit en capaciteit net zo goed

De wereld staat in brand en dat mag niet onbeschreven blijven. In tegenstelling tot Ella Kuijpers ziet Gatool Katawazi er wél het belang van in om voorkeur te geven aan de sollicitant die de diversiteit binnen een organisatie versterkt. Afgelopen zomer schreef Ella Kuijpers een Hard//talk waarin zij pleit tegen positieve discriminatie in sollicitatieprocedures. Juist... Lees meer

Inclusiviteit

Echte inclusiviteit is nog ver weg

Het debat over diversiteit en inclusiviteit in de culturele sector gaat niet ver genoeg. Lees meer

Tip: Geef het voordeel van de twijfel

Geef het voordeel van de twijfel

Redacteur Else Boer schippert tussen cynisme en naïviteit. 'Om naïviteit te vermijden, besloot ik dat cynisme een adequate reactie op de wereld was. Maar het continu bevragen van mensen en hun beweegredenen is vermoeiend.' Lees meer

Alles vijf sterren: 14

Geen douche, geen geloof, geen adem

Deze week worden we blij van een zeiltripje naar het Markermeer, een serie over verkeerd geplaatste bewijslast, en een dansvoorstelling van Arnhemse meisjes. Lees meer

Hard//talk: Greta Thunbergs requiem voor een droom

Greta Thunbergs requiem voor een droom

Thunberg deinst er niet voor terug een onderdeel te worden van haar eigen verhaal. Lees meer

Automatische concepten 26

Over de column (niets dan goeds?)

Iduna schrijft al jaren columns voor Hard//hoofd en vraagt zich af: hoe komt het toch dat ze ergens alsnog verwarde gevoelens heeft bij het fenomeen 'column'? Een overpeinzing die terugvoert naar Iduna's jaren op de universiteit en de twijfel over de plek die ze in mag nemen in de wereld. Lees meer

Het verlies van succes 2

Het verlies van succes

In een tijd waarin het steeds noodzakelijker lijkt te worden om prestaties te etaleren, denkt Mare Groen na over het systeem achter onze opvattingen aangaande succes dan wel mislukking. Ik lig nog steeds op bed en ben de hele dag niet buiten geweest. Het is 20.00 uur. Ik heb afgesproken om naar de film te... Lees meer

Tip: Durf hardop te dromen

Durf hardop te dromen

Rose Doolan vertrok jaren geleden naar San Francisco, met wilde plannen en weinig budget. Lees meer

 De blinddoek komt af

De blinddoek komt af

Vrouwe Justitia heeft haar blinddoek afgenomen. Lees meer

Column: Mammie

Mammie

'Arme mammie, sorry mammie!', hoort Trudy in de wachtkamer van het ziekenhuis. De irritatie die dit oproept komt vanuit een nooit gedichte kloof in het verleden. En dat heeft alles met het woord 'mammie' te maken. Lees meer