Illustratie: Gemma Pauwels

Huh? Dit stuk heb ik toch al eens gelezen? " />

Illustratie: Gemma Pauwels

Huh? Dit stuk heb ik toch al eens gelezen? " />
nieuwsbrief
Asset 14

Déjà vu

Iedereen kent het: het gevoel dat je iets voor de tweede keer meemaakt. Is dit een bewijs van predestinatie? Of is het toch een systeemfout van The Matrix? Brankele dook weer eens in ons brein en zocht uit wat er nu precies gebeurt, in je hoofd.

Mail

Zelfs de grootste atheïsten worden zo nu en dan aan het wankelen gebracht. Hun geloof wordt uitgedaagd de mogelijkheid van reïncarnatie of levens na de dood te weerstaan. Niet zozeer omdat we een manier zoeken ons te verlossen van de doodsangst of behoefte hebben aan zingeving, maar meer omdat we bij tijd en wijle de toekomst lijken te kunnen voorspellen. Het illustere moment waarop je denkt dat je het heden al geleefd hebt en dat de toekomst verleden tijd is: dat is wat ons het gevoel geeft van buitenaf op onszelf neer te kijken. Zijn déjà vu’s inderdaad het bewijs dat de geschiedenis zich herhaalt en ons lot reeds bepaald is?

Letterlijk betekent het woord déjà vu ‘al gezien’, naar het Franse déjà (=’al’) + vu (=’gezien’). De term werd eind 19e eeuw in het leven geroepen door een Frans medium, dat het fenomeen beschreef in een boek over de toekomst van de helderziende wetenschap. Variaties van dit fenomeen zijn de al even tot de verbeelding sprekende ‘presque vu’ (‘bijna gezien’, wat wordt gebruikt om ‘op het puntje van je tong’-momenten mee aan te duiden) en de nog leukere ‘jamais vu’. Dit laatste, wat ‘nog nooit gezien’ betekent, vindt plaats in zeldzame gevallen waarbij bekende situaties of mensen als compleet nieuw en onbekend ervaren worden.

Déjà wattes?

Déjà vu’s hebben voor een enorme waaier aan oorzakelijke theorieën gezorgd. Ze variëren van de beleving van voorspellende of onbewuste dromen tot de bewijsvoering voor reïncarnatie of de eeuwige vicieuze cirkel van het universum. Bovendien bestaat er nog een enorme hoeveelheid aan subcategorieën die de specificiteit van het herbeleefde moment weergeven. Zo heb je 'déjà entendu', 'déjà vécu', 'déjà gôuté', 'déjà visité' en 'déjà dit', die respectievelijk de sensatie weergeven dat je iets al eerder hebt gehoord, beleefd, geproefd, bezocht en gezegd. Eigenlijk scharen al deze déjà-experiences zich onder de vécu-variant, aangezien de herbeleving meestal zowel zicht als gehoor betreft.

Vanuit de neurowetenschappen bestaat er nog geen duidelijkheid over wat er nou precies plaatsvindt in de hersens tijdens een déjà vu. Belangrijke reden hiervoor is dat het uitermate lastig blijkt het fenomeen in een wetenschappelijke setting te bestuderen. Je kunt iemand immers moeilijk bevelen een déjà vu te krijgen; de aard van het beestje ligt ‘m nou juist in de volledige onberekenbaarheid. Toch is er een verklaring mogelijk.

Illustratie: Gemma Pauwels

Geheugen

De meest logische theorie heeft te maken met je waarneming en geheugen. Normaal gesproken legt de visuele informatie van de buitenwereld een bepaalde route af in je hersens. Eerst worden de basale visuele kenmerken onderscheiden en vervolgens wordt er een eensgezind product van je perceptie verder gestuurd. Dat bereikt je bewustzijn en daarna wordt die specifieke perceptie, al dan niet in combinatie met andere omgevingsinformatie, opgeslagen in je geheugen. Tijdens een déjà vu zou er een foutje optreden tijdens deze cascade, en de perceptie eerst opgeslagen worden in je geheugen voordat je de informatie bewust en wel verwerkt hebt. Er zit dus een korte vertraging in de mentale verwerking van je gewaarwording, waardoor je het gevoel krijgt dat wat je ziet al eerder gezien te hebben. Vandaar ook het idee dat je weet wat er gaat komen, zonder echt in staat te zijn hardop te zeggen wat er komt: je herinnering wordt een fractie van een seconde voor je bewuste perceptie gevormd. Bovendien weet je nooit de details van de vorige keer dat je dezelfde sensatie beleefde. Die was er namelijk niet.

Mensen met epilepsie, een aandoening die ontstaat in je temporale hersenkwab (ter hoogte van je slapen) schijnen vaker déjà vu’s te hebben. Een correlatie met enige andere neurologische of psychiatrische aandoening ontbreekt. Dit zou kunnen suggereren dat déjà vu’s het gevolg zijn van een foutieve neurale ontlading. Een milde afwijking in de activatiepatronen van de neuronen zou zo tot een verkeerde sensatie van het geheugen kunnen leiden. De vraag blijft dan natuurlijk nog steeds hoe het mogelijk is dat dergelijke sprongen in het systeem kunnen ontstaan, en hoe ze precies tot zo’n enorm levendige en soms secondelang durende ervaring kunnen leiden.

The groundhog days are over

In de kunsten is de déjà vu natuurlijk een mooi artistiek thema waarmee je de wetten van tijd, plaats en ruimte spitsvondig aan je laars kan lappen. Al is het alleen maar omdat je er geweldige tag lines mee kan verzinnen als “Her past isn’t the only thing coming back to haunt them” en “If you thought it was just a trick of the mind, prepare yourself for the truth”. Als je inmiddels helemaal gek wordt van de eindeloze herhalingen van Groundhog Day, zijn hier nog wat andere pareltjes van déjà vu bezielde bewegende beelden. Zie deze Monthy Python-klassieker en deze heel recente van filmmaker Michel Gondry
(Eternal Sunshine of the Spotless Mind) die een Amerikaanse talkshow op een fabuleuze manier regisseerde. Feit blijft dat het ook met intrigerende neurologische fenomenen de kunst is om niet teveel in herhaling te vallen. Helaas, dat is déjà fait.

Brankele Frank

Gemma Pauwels is freelance illustrator en woont in Amsterdam.

We willen je iets vertellen. Hard//hoofd is al bijna tien jaar een vrijhaven voor jonge en experimentele kunst, journalistiek en literatuur. Een walhalla voor hemelbestormers en constructieve twijfelaars, een speeltuin voor talentvolle dromers en ontheemde jonge honden. Elke dag verschijnen op onze site eigenzinnige artikelen, verhalen, poëzie, kunst, fotografie en illustraties van onze jonge makers. Én onze site is helemaal gratis.

Hoe graag we ook zouden willen; zonder jou kunnen we dit niet blijven doen. We hebben namelijk te weinig inkomsten om dit vol te houden. Met jouw hulp kunnen we de journalistiek, kunst en literatuur van de toekomst mogelijk blijven maken, en zelfs versterken.

Als je ons steunt, dan maken wij jou meteen kunstverzamelaar door je speciaal geselecteerde kunstwerken toe te sturen. Verzamel kunst en help je favoriete tijdschrift het volgende decennium door. We zullen je eeuwig dankbaar zijn. Draag Hard//hoofd een warm hart toe.

Word kunstverzamelaar
het laatste
Tip: Kijk slechte televisie

Kijk slechte televisie

'Ik heb afleveringen van The Real Housewives waar Shakespeares beste stukken niet aan kunnen tippen.' Lees meer

 Kamikazeplastics

Kamikazeplastics

Immuuncellen die de minuscule deeltjes onschadelijk proberen te maken, bekopen dat vervolgens met hun eigen leven. Lees meer

Alles vijf sterren: DEZE SERIE IS GEWOON ZO GOED

Het voert te ver om het hele verhaal uit te leggen

Deze week worden we blij van stekjes, een queer Lees meer

Over wulken en burgemeesters 2

Over wulken en burgemeesters

'Een huis is een constructie, maar een huis is ook een gevoel dat gedeeld wordt. Er blijven sporen achter wanneer bewoners sterven. Een huis verandert terwijl het blijft staan.' Lees meer

We laten ons niet sussen 1

We laten ons niet sussen

Twee weken geleden onthaalden politici en de media 2500 protesterende boeren met open armen op het Malieveld. De 35.000 klimaatstakers en de bezorgde burgers van Extinction Rebellion konden rekenen op een stuk minder steun. Wat is er nodig om de urgentie van de klimaatcrisis echt te laten voelen?, vraagt Jarmo Berkhout zich af. De legers... Lees meer

Tip: Leer een ambacht

Leer een ambacht

Nora van Arkel ging spontaan een dag in de leer bij een Berlijnse Meisterbacker. Daar leerde ze minder te denken en meer te doen. Een tip om eens te vragen of iemand je een ambacht wil leren. Lees meer

 Staakt-het-boeren

Staakt-het-boeren

Duizenden boeren toogden naar het Malieveld met hooivork en tractor. Lees meer

Column: September Blues

September Blues

De maand september is weer voorbij en dat betekent voor Trudy afscheid nemen en opnieuw beginnen. Van haar zomerhuisje op het platteland keert ze terug naar het leven in de stad. Lees meer

Filmtrialoog: Manta Ray

Manta Ray

Redacteuren Eva van den Boogaard, Mat Hoogenboom en Oscar Spaans bezochten de bioscoop om het speelfilmdebuut van de Thaise regisseur Phuttiphong Aroonpheng te zien. Het werd een magische ervaring: Manta Ray bleek een even eenvoudige als betoverende vertelling over een voor dood achtergelaten man die door een visser uit de mangrove wordt gered. Mat: Wat... Lees meer

Hard//talk: Bij gelijke geschiktheid tellen kwaliteit en capaciteit net zo goed

Bij gelijke geschiktheid tellen kwaliteit en capaciteit net zo goed

De wereld staat in brand en dat mag niet onbeschreven blijven. In tegenstelling tot Ella Kuijpers ziet Gatool Katawazi er wél het belang van in om voorkeur te geven aan de sollicitant die de diversiteit binnen een organisatie versterkt. Afgelopen zomer schreef Ella Kuijpers een Hard//talk waarin zij pleit tegen positieve discriminatie in sollicitatieprocedures. Juist... Lees meer

Inclusiviteit

Echte inclusiviteit is nog ver weg

Het debat over diversiteit en inclusiviteit in de culturele sector gaat niet ver genoeg. Lees meer

Tip: Geef het voordeel van de twijfel

Geef het voordeel van de twijfel

Redacteur Else Boer schippert tussen cynisme en naïviteit. 'Om naïviteit te vermijden, besloot ik dat cynisme een adequate reactie op de wereld was. Maar het continu bevragen van mensen en hun beweegredenen is vermoeiend.' Lees meer

Alles vijf sterren: 14

Geen douche, geen geloof, geen adem

Deze week worden we blij van een zeiltripje naar het Markermeer, een serie over verkeerd geplaatste bewijslast, en een dansvoorstelling van Arnhemse meisjes. Lees meer

Hard//talk: Greta Thunbergs requiem voor een droom

Greta Thunbergs requiem voor een droom

Thunberg deinst er niet voor terug een onderdeel te worden van haar eigen verhaal. Lees meer

Automatische concepten 26

Over de column (niets dan goeds?)

Iduna schrijft al jaren columns voor Hard//hoofd en vraagt zich af: hoe komt het toch dat ze ergens alsnog verwarde gevoelens heeft bij het fenomeen 'column'? Een overpeinzing die terugvoert naar Iduna's jaren op de universiteit en de twijfel over de plek die ze in mag nemen in de wereld. Lees meer

Het verlies van succes 2

Het verlies van succes

In een tijd waarin het steeds noodzakelijker lijkt te worden om prestaties te etaleren, denkt Mare Groen na over het systeem achter onze opvattingen aangaande succes dan wel mislukking. Ik lig nog steeds op bed en ben de hele dag niet buiten geweest. Het is 20.00 uur. Ik heb afgesproken om naar de film te... Lees meer

Tip: Durf hardop te dromen

Durf hardop te dromen

Rose Doolan vertrok jaren geleden naar San Francisco, met wilde plannen en weinig budget. Lees meer

 De blinddoek komt af

De blinddoek komt af

Vrouwe Justitia heeft haar blinddoek afgenomen. Lees meer

Column: Mammie

Mammie

'Arme mammie, sorry mammie!', hoort Trudy in de wachtkamer van het ziekenhuis. De irritatie die dit oproept komt vanuit een nooit gedichte kloof in het verleden. En dat heeft alles met het woord 'mammie' te maken. Lees meer

Alles vijf sterren: Lava, zonlicht en Dracula

Lava, zonlicht en Dracula

Deze week sterren voor twee klassieke films en een zonnige wekker. Lees meer