nieuwsbrief
Asset 14

Mutanten, protest en gelijkheid

De vlucht van de moderne superheld: Mutanten, protest en gelijkheid

Superhelden verschijnen meer dan ooit op het witte doek. Hoewel de films in grafisch opzicht amper meer te vergelijken zijn met hun vroege voorlopers, staan ze inhoudelijk gezien in een narratieve traditie die sterke parallellen vertoont met maatschappelijke ontwikkelingen.

Mail

2019 is een bijzonder jaar voor liefhebbers van superheldenfilms. Niet alleen is er met het recent verschenen Spider-Man: Far From Home een ongeëvenaard epos van tweeëntwintig films tot een voorlopig einde gekomen, ook brachten films niet eerder zoveel geld in het laatje. The Avengers: Endgame is sinds deze week financieel gezien de meest succesvolle film aller tijden met een opbrengst van bijna 2,5 miljard euro. Met de ongekende populariteit van het genre vinden er zowel op als achter het bioscoopscherm flink wat ontwikkelingen plaats. De representativiteit van genders wordt rechtgetrokken, supermagnaat Walt Disney Studios heeft concurrent 20th Century Fox opgekocht en Marvel Studios heeft zojuist haar aankomende meerjarenplan onthuld. Het mag duidelijk zijn: dit genre is nog lang niet uitgeblust. Wat is het dat ons zo massaal aantrekt tot superhelden?

Als een zijtak van het sciencefictiongenre zijn superheldenfilms van begin af aan onderdeel geweest van het filmmedium. De klassieker Le voyage dans la lune uit 1902 van regisseur Georges Méliès, gebaseerd op romans van genre-oervaders H.G. Wells en Jules Verne, wordt gezien als de allereerste sciencefictionfilm ooit.

Zo bezien kunnen we stellen dat Méliès met Le voyage dans la lune, naast de eerste sciencefictionfilm, ook de allereerste superheldenfilm ooit presenteerde.

Hier ligt de kiem van het baanbrekende waarmee het genre heden ten dage wordt geassocieerd, met haar revolutionaire gebruik van animatie, speciale effecten en narratief.

In Le voyage dans la lune is de hoofdrol weggelegd voor een groep mannen die afreizen naar de maan, aliens ontmoeten, en er in slagen terug te keren. Helden die het onmogelijke verrichten in de ruimte - het equivalent van een superheldenteam anno 1902. Zo bezien kunnen we stellen dat Méliès met Le voyage dans la lune, naast de eerste sciencefictionfilm, ook de allereerste superheldenfilm ooit presenteerde.

Maatschappelijke weerspiegeling

Kunst weerspiegelt vaak de tijd waarin we leven. Sciencefiction is hierin geen uitzondering. Weliswaar leefde Méliès tijdens de eeuwwisseling in een tijd van maatschappelijke spanningen, maar het was tegelijkertijd een periode van aanzienlijke technologische ontwikkelingen. De maanreis uit Le voyage dans la lune symboliseert hoop. De opvolgende filmperiode van post-1918 anderzijds, kenmerkt zich door mutilatie en horror - een weerspiegeling van het desastreuze wereldtoneel.

Specifiek comics die gingen over misdaad en horror zouden leiden tot ongewenst jeugdgedrag en zelfs een gevaar vormen voor de nationale veiligheid.

Meelijwekkende, vaak bovennatuurlijke antihelden als Nosferatu en Frankenstein kwamen tot leven in de bioscoop.

De superhelden zoals wij ze tegenwoordig kennen vinden hun oorsprong rond 1938, tijdens wat nu bekendstaat als The Golden Age of Comic Books. Een golf van succes die mede tot stand kwam dankzij diverse militaire propagandamachines. Zowel de geallieerden als de asmogendheden maakten van hun protagonisten bovennatuurlijke krachtpatsers, waaronder Captain America, die in de comic uit 1941 Hitler met een vuist in het gezicht sloeg.

Evolutie en strijd

Als gevolg van de Koude Oorlog-paranoia werden makers van comics strafrechtelijk vervolgd. Daarmee verdwenen zowel superhelden als antihelden grotendeels van het toneel. Specifiek comics die gingen over misdaad en horror zouden leiden tot ongewenst jeugdgedrag en zelfs een gevaar vormen voor de nationale veiligheid.

Na diverse hoorzittingen kwam er censuur op comics met de zogeheten Comics Code.

Schrijvers en makers die op vrije voeten wisten te blijven begonnen grenzen te verkennen en uit te proberen hoever ze de CCA-regels konden buigen.

Sindsdien moesten alle comics worden goedgekeurd door de Comics Code Authority (CCA) en voldoen aan betuttelende regels. Wetsdienaren mochten nooit corrupt, incompetent of sympathiek worden weergegeven, het goede moest het altijd winnen van het slechte en blootscenes waren - hoe kan het ook anders - ten strengste verboden.

Psychiater Fredric Wertham werd gezien als een autoriteit op dit gebied. Hij publiceerde zijn bevindingen o.a. in zijn bestseller Seduction of the innocent (the influence of comic books on today’s youth), wat leidde tot paniek onder ouders en nog meer bemoeienis vanuit de overheid.

Comicverhalen werden door alle censuur zo eenvoudig van opzet dat oudere lezers hun interesse verloren. Schrijvers en makers die op vrije voeten wisten te blijven - waaronder Marvel Comics-legende Stan Lee, die regelmatig met Fredric Wertham debatteerde - begonnen grenzen te verkennen en uit te proberen hoever ze de CCA-regels konden buigen. Zo ontstond er een ondergrondse beweging met ‘echte’ comics, die de reguliere markt deed instorten. Het genre manifesteerde zich sterker dan ooit en legde de basis voor moderne iconen zoals de X-Men, The Avengers en Spiderman.

X-Men en de volwassen superheldenfilm

Geen andere comic wist haar tijd zo te vatten als X-Men. Voor het eerst verschenen in 1963 en inmiddels ook een succesvolle filmfranchise, spelen de verhalen uit X-Men zich af in een maatschappij die sterk lijkt op die van ons. Naast gewone mensen bestaat er in deze wereld echter ook een kleine, maar groeiende groep mutanten - homo sapiens superior - die de eersten zijn in de volgende stap van de menselijke evolutie.

Het is geen toeval dat juist X-Men verantwoordelijk is voor de moderne superheldenfilm zoals wij die nu kennen.

Deze mutanten worden geboren met bovennatuurlijke gaven, die zij vaker niet dan wel onder controle hebben.

In tegenstelling tot geliefde protagonistische superheldengroepen zoals The Avengers of de Fantastic Four, worden de X-Men door de rest van de bevolking gehaat, of op zijn minst gevreesd. De mutanten zijn freaks, die met hun aangeboren gaven ongelukken veroorzaken. Eenzaam, anders en vervloekt zijn zij voor de rest van de populatie een makkelijk doelwit voor angst, racisme en haat - een analogie voor homoseksuelen, mensen van kleur of slachtoffers van de aidsepidemie.

Het is geen toeval dat juist X-Men verantwoordelijk is voor de moderne superheldenfilm zoals wij die nu kennen. Bijna twintig jaar geleden, in de zomer van het jaar 2000, werd met X-Men de eerste zogeheten volwassen superheldenfilm geboren. Filmregisseur Bryan Singer, op dat moment succesvol met zijn thriller The Usual Suspects, opende zijn passieproject met Auschwitz als decor, waar de toekomstige antagonist Erik Lensherr zijn ouders ziet wegmarcheren naar de gaskamers.

Als uitgesproken homoseksueel voelde McKellen zich geroepen om de rol op zich te nemen

Waar we het in de jaren negentig nog moesten doen met clowneske filmadaptaties als Judge Dredd en Batman & Robin, markeerde de narratieve omslag van X-Men, samen met de digitale revolutie van de filmindustrie, een omwenteling in hoe bovennatuurlijke verhalen op een aannemelijke manier konden worden vertaald van papier naar film. De geloofwaardigheid kreeg prioriteit boven het spektakel.

Inclusiviteit

‘Ik heb mij voor het grootste deel van mijn leven een mutant gevoeld,’ vertelt Sir Ian McKellen wanneer hij wordt geïnterviewd over zijn rol als Erik Lensherr, een mutant met de gave om metaal te manipuleren. Als uitgesproken homoseksueel voelde McKellen zich geroepen om de rol op zich te nemen nadat regisseur Bryan Singer hem vertelde over een demografisch onderzoek van Marvel Comics waarin jonge joden, zwarte tieners en homoseksuelen in beeld werden gebracht als de kerngroep van X-Men-fans. ‘Deze verhalen betekenen iets,’ vervolgt McKellen. ‘En dat is wat X-Men onderscheidt van andere comics’.
Het Erik Lensherr-personage - mutant, Holocaust-overlever en idealist - werd in de jaren zestig gebaseerd op het karakter van Malcolm X. Dat van zijn tegenstander en X-Men-leider - professor Charles Xavier, een verlamde mutant met telepathische gaven - op dat van Martin Luther King.

Nog altijd worden moderne tendensen verwerkt in superheldenfilms. De inclusiviteit die altijd al inherent was aan het genre op papier, maakt nu ook de vertolking naar film. Met het in 2017 verschenen Wonder Woman begon de inhaalslag omtrent gendergelijkheid.

Superheldenverhalen raken aan het fundamentele in de ontwikkelende mens.

Als eerste succesvolle superheldenfilm met een vrouw in de hoofdrol én een vrouwelijke regisseur, was Wonder Woman het empowerende antwoord waar veel fans al jaren op wachtten. Black Panther schreef geschiedenis met een cast die voor het merendeel bestond uit Afro-Amerikaanse acteurs en Brie Larson’s Captain Marvel werd deze zomer in The Avengers: Endgame gepresenteerd als de enige hoop om het universum te redden.

De toekomst

Naar moderne standaarden lijken de maanreizigers van Méliès niet meer dan een curiositeit. Maar de isolatie en onzekerheid uit Le voyage dans la lune zijn tijdloze concepten, zeker in combinatie met de behoefte aan empowerment. Superheldenverhalen raken aan het fundamentele in de ontwikkelende mens. Eigentijdse kwesties worden via analogieën aan de kaak gesteld. Superhelden representeren hoop voor een betere wereld. In hen herkennen we de beste kanten van onszelf, en voelen we ons aangemoedigd om te dromen en te durven.




Robbert Meijntjes organiseert literair podium Frontaal; het literaire podium van Rotterdam, met maandelijks gevestigde en toekomstige auteurs op de planken. Hij publiceerde eerder op Hard//hoofd en op De Optimist. Hij werkt hard aan zijn literaire non-fictiebundel over polyamoreus leven.

Chloé Pérès-Labourdette (1995) is een Franse illustrator met een voorliefde voor Tomos-scooters, Marmite en 8-hoekig servies. Haar beeldarchief bestaat uit visitekaartjes van Duitse garages en sci-fi-films uit het vorige millennium.

Lees verder Lees verder

We willen je iets vertellen. Hard//hoofd is al bijna tien jaar een vrijhaven voor jonge en experimentele kunst, journalistiek en literatuur. Een walhalla voor hemelbestormers en constructieve twijfelaars, een speeltuin voor talentvolle dromers en ontheemde jonge honden. Elke dag verschijnen op onze site eigenzinnige artikelen, verhalen, poëzie, kunst, fotografie en illustraties van onze jonge makers. Én onze site is helemaal gratis.

Hoe graag we ook zouden willen; zonder jou kunnen we dit niet blijven doen. We hebben namelijk te weinig inkomsten om dit vol te houden. Met jouw hulp kunnen we de journalistiek, kunst en literatuur van de toekomst mogelijk blijven maken, en zelfs versterken.

Als je ons steunt, dan maken wij jou meteen kunstverzamelaar door je speciaal geselecteerde kunstwerken toe te sturen. Verzamel kunst en help je favoriete tijdschrift het volgende decennium door. We zullen je eeuwig dankbaar zijn. Draag Hard//hoofd een warm hart toe.

Word kunstverzamelaar
het laatste
Tip: Kijk slechte televisie

Kijk slechte televisie

'Ik heb afleveringen van The Real Housewives waar Shakespeares beste stukken niet aan kunnen tippen.' Lees meer

 Kamikazeplastics

Kamikazeplastics

Immuuncellen die de minuscule deeltjes onschadelijk proberen te maken, bekopen dat vervolgens met hun eigen leven. Lees meer

Alles vijf sterren: DEZE SERIE IS GEWOON ZO GOED

Het voert te ver om het hele verhaal uit te leggen

Deze week worden we blij van stekjes, een queer Lees meer

Over wulken en burgemeesters 2

Over wulken en burgemeesters

'Een huis is een constructie, maar een huis is ook een gevoel dat gedeeld wordt. Er blijven sporen achter wanneer bewoners sterven. Een huis verandert terwijl het blijft staan.' Lees meer

We laten ons niet sussen 1

We laten ons niet sussen

Twee weken geleden onthaalden politici en de media 2500 protesterende boeren met open armen op het Malieveld. De 35.000 klimaatstakers en de bezorgde burgers van Extinction Rebellion konden rekenen op een stuk minder steun. Wat is er nodig om de urgentie van de klimaatcrisis echt te laten voelen?, vraagt Jarmo Berkhout zich af. De legers... Lees meer

Tip: Leer een ambacht

Leer een ambacht

Nora van Arkel ging spontaan een dag in de leer bij een Berlijnse Meisterbacker. Daar leerde ze minder te denken en meer te doen. Een tip om eens te vragen of iemand je een ambacht wil leren. Lees meer

 Staakt-het-boeren

Staakt-het-boeren

Duizenden boeren toogden naar het Malieveld met hooivork en tractor. Lees meer

Column: September Blues

September Blues

De maand september is weer voorbij en dat betekent voor Trudy afscheid nemen en opnieuw beginnen. Van haar zomerhuisje op het platteland keert ze terug naar het leven in de stad. Lees meer

Filmtrialoog: Manta Ray

Manta Ray

Redacteuren Eva van den Boogaard, Mat Hoogenboom en Oscar Spaans bezochten de bioscoop om het speelfilmdebuut van de Thaise regisseur Phuttiphong Aroonpheng te zien. Het werd een magische ervaring: Manta Ray bleek een even eenvoudige als betoverende vertelling over een voor dood achtergelaten man die door een visser uit de mangrove wordt gered. Mat: Wat... Lees meer

Hard//talk: Bij gelijke geschiktheid tellen kwaliteit en capaciteit net zo goed

Bij gelijke geschiktheid tellen kwaliteit en capaciteit net zo goed

De wereld staat in brand en dat mag niet onbeschreven blijven. In tegenstelling tot Ella Kuijpers ziet Gatool Katawazi er wél het belang van in om voorkeur te geven aan de sollicitant die de diversiteit binnen een organisatie versterkt. Afgelopen zomer schreef Ella Kuijpers een Hard//talk waarin zij pleit tegen positieve discriminatie in sollicitatieprocedures. Juist... Lees meer

Inclusiviteit

Echte inclusiviteit is nog ver weg

Het debat over diversiteit en inclusiviteit in de culturele sector gaat niet ver genoeg. Lees meer

Tip: Geef het voordeel van de twijfel

Geef het voordeel van de twijfel

Redacteur Else Boer schippert tussen cynisme en naïviteit. 'Om naïviteit te vermijden, besloot ik dat cynisme een adequate reactie op de wereld was. Maar het continu bevragen van mensen en hun beweegredenen is vermoeiend.' Lees meer

Alles vijf sterren: 14

Geen douche, geen geloof, geen adem

Deze week worden we blij van een zeiltripje naar het Markermeer, een serie over verkeerd geplaatste bewijslast, en een dansvoorstelling van Arnhemse meisjes. Lees meer

Hard//talk: Greta Thunbergs requiem voor een droom

Greta Thunbergs requiem voor een droom

Thunberg deinst er niet voor terug een onderdeel te worden van haar eigen verhaal. Lees meer

Automatische concepten 26

Over de column (niets dan goeds?)

Iduna schrijft al jaren columns voor Hard//hoofd en vraagt zich af: hoe komt het toch dat ze ergens alsnog verwarde gevoelens heeft bij het fenomeen 'column'? Een overpeinzing die terugvoert naar Iduna's jaren op de universiteit en de twijfel over de plek die ze in mag nemen in de wereld. Lees meer

Het verlies van succes 2

Het verlies van succes

In een tijd waarin het steeds noodzakelijker lijkt te worden om prestaties te etaleren, denkt Mare Groen na over het systeem achter onze opvattingen aangaande succes dan wel mislukking. Ik lig nog steeds op bed en ben de hele dag niet buiten geweest. Het is 20.00 uur. Ik heb afgesproken om naar de film te... Lees meer

Tip: Durf hardop te dromen

Durf hardop te dromen

Rose Doolan vertrok jaren geleden naar San Francisco, met wilde plannen en weinig budget. Lees meer

 De blinddoek komt af

De blinddoek komt af

Vrouwe Justitia heeft haar blinddoek afgenomen. Lees meer

Column: Mammie

Mammie

'Arme mammie, sorry mammie!', hoort Trudy in de wachtkamer van het ziekenhuis. De irritatie die dit oproept komt vanuit een nooit gedichte kloof in het verleden. En dat heeft alles met het woord 'mammie' te maken. Lees meer

Alles vijf sterren: Lava, zonlicht en Dracula

Lava, zonlicht en Dracula

Deze week sterren voor twee klassieke films en een zonnige wekker. Lees meer