Misschien wordt het tijd dat we ons relativisme opzij zetten en weer in Grote Woorden gaan praten." /> Misschien wordt het tijd dat we ons relativisme opzij zetten en weer in Grote Woorden gaan praten." />
nieuwsbrief
Asset 14

De gêne voorbij

De twintiger van nu is niet gewend om te praten over idealen. Hij of zij is zich bewust van de betrekkelijkheid van ons bestaan. Toch zou men zich kunnen afvragen of wij als mens niet zijn doorgeschoten in dat relativisme. Misschien wordt het weer eens tijd om dit morele ongemak bij het grofvuil te zetten.

Mail

‘De pionier van de beleveniscultuur, waarin experiment en het breken met morele en sociale conventies doelen op zichzelf zijn geworden.’, luidt de beschrijving van onderzoeksbureau Motivaction wanneer men spreekt over een deel van mijn generatie: de ‘postmoderne hedonist’. Deze beschrijving, die vooral op gaat voor een jong (hoog opgeleide) stedelijke groep, komt voort uit het Mentality-model: ontwikkeld door onderzoeksbureau Motivaction om de Nederlandse samenleving in te delen in een aantal sociale milieus. Die milieus gaan voorbij aan traditionele graadmeters, zoals leeftijd, geslacht, opleiding en inkomen, en beschrijven hoofdzakelijk het leefpatroon en de belevingswereld van deze groep.

Ondanks het feit dat het voorbij gaan aan deze traditionele graadmeters de nodige kritiek verdient, komt deze archetypering natuurlijk niet zomaar uit de lucht vallen. In veel gevallen komt het overeen met wat ik, als jonge hoog opgeleide stedeling, om mij heen ervaar en zie. Met name die postmoderne houding: dat speelse, relativerende en anti-autoritaire karakter van mijn generatie, is diep geworteld in onze geestestoestand.

Die mentale huishouding heeft zich gevormd in een tijd waarin het geloof in grote ideologieën, onder een deel van onze bevolking (lees: culturele elite), achterwegen zijn gelaten, waarheid een wankel begrip is geworden en vooruitgangsgeloof ferme kritiek heeft ontvangen. In die tijdsgeest zijn wij volwassen geworden. Enerzijds een zegen, want het heeft ons tot realistische, inschikkende en sociale wezens gemaakt. Anderzijds een loden last. Die typische postmoderne houding, het relativisme, is daarbij van een middel tot doel verheven. En precies daar zit dan ook de crux. Want ‘mijn generatie’ neemt namelijk geen ‘grote’ woorden in de mond, keert zich niet tot de Heilige Schrift of een of andere maatschappijbrede ideologie. Nee, wij zijn de kinderen van Lyotard, Lacan, Barthes, Foucault, Rorty, en bovenal van Nietzsche. Voor ons geen god. Die God was al dood toen wij op aarde kwamen, die heeft nooit geleefd.

Wij hebben geen weet van de grote idealen, van de strijd voor een universele ethiek. Wij krijgen het niet uit onze strot, het voelt onprettig, bijna vies. Waren het onze ouders die opgezadeld werden met de kerk, wij werden belast met een cultuur van relativisme, van individualiteit en persoonlijke vrijheid. Over de waarheid, het goede, het schone, daar praten wij niet over. Wij moeten ons bewegen in een wereld van onzekerheid, van parallelle waarheden, van verschillende overtuigingen en handelswijzen. Hoe vaak galmt het adagium ‘de waarheid, het goede en het kwade is een subjectieve aangelegenheid’ wel niet door de publieke ruimte. Zelfs het universitaire leven, dé plek van het vrije denken, biedt geen ruimte meer voor deze ‘grote’ vragen. Nee, daar verschuilt iedereen zich achter zijn expertise. Essentiële vragen over de zin van het leven, over goed en kwaad - over schoonheid en het morele - zijn vragen die niet meer passen bij de sceptische en bescheiden wetenschapper van nu. Best vreemd eigenlijk, aangezien juist deze mensen niet om deze vragen heen kunnen.

De constatering dat men geen besef meer heeft van wat wel en niet goed is voor onze wereld, is daarentegen, naar mijn mening, niet de juiste. Wij weten wel degelijk wat als goed of fout kan worden bestempeld. Diep van binnen zit dat besef er wel degelijk. Het is echter de gêne, het psychologische ongemak, dat ons er van weerhoudt om hier openlijk over te praten. Waren het onze ouders die hun stem verhieven tegen de Nederlandse kleinburgerlijkheid, daarmee hebben ze ons, twee decennia later, vertroeteld en klein gehouden. Het grote broer of zus syndroom zou men dat ook wel kunnen noemen; die heeft immers alle paden al bewandeld, overal al over nagedacht en bovenal een overmatig verantwoordelijkheidsgevoel. Wij zijn opgevoed met een bescheiden wereldbeeld. ‘Hou het maar dicht bij huis, dat is al moeilijk genoeg’ is dan ook een zin die zich ferm heeft genesteld in ons geestelijk gestel.

De persoon die een poging waagt om over vooruitgang en positieve waarden te spreken, wordt acuut verpulverd door een peloton van realisten. Susan Neiman, moraal filosofe, is er zo een die het behoorlijk te verduren krijgt. De onlangs overleden literatuurrecensent Michaël Zeeman omschreef haar denken als volgt: ‘Je zou haar onbekommerdheid kunnen omschrijven als filosofie voor het Obamatijdperk: je niet generen voor je intelligentie en onbeschaamd morele vragen stellen.’ Met haar boek ‘Morele helderheid: goed en kwaad in de 21ste eeuw’ breekt ze namelijk een lans voor een ‘volwassen idealisme’. Een streven naar een betere wereld, zonder daarbij te vervallen in dogmatisme of een utopistische denktrant. Voor Neiman is vooruitgang wel degelijk mogelijk. Ook al is de afstand tussen een ideale wereld en de strenge werkelijkheid nooit volledig te overbruggen, deze afstand kleiner maken is wel degelijk mogelijk. Het ongemak, dat ook ik, als product van mijn tijd - een tijd vol met scepsis en verlammend relativisme -ervaar bij enige vorm van idealistische retoriek, is volgens Neiman een verkeerde start. ‘Mensen zijn zich er voor gaan schamen dat ze oordelen over goed en kwaad. Het is juist door onze diepe menselijkheid dat we ons een betere wereld voor kunnen stellen en ons daar vervolgens voor in willen spannen,’ aldus Neiman.

Neiman staat niet alleen in haar strijd voor morele helderheid. Zeer recentelijk verscheen (jawel, van Nederlandse bodem) het boek ‘Adel van de geest’ van Rob Riemen. In plaats van het politiek spectrum, waar Nieman haar kritiek op richt, wendt Riemen zich tot het milieu van het intellect, de weldenkende mens. In een vurig pleidooi, mooi geschreven en met héél veel grote woorden, verdedigt Riemen met hulp van Socrates, Spinoza, Goethe en Thomas Mann, het klassieke humanistische ideaal: zelf denken en samen leven. Riemen beschuldigt de hedendaagse intellectueel van wegkijkgedrag, van een dodelijk moreel relativisme. De postmoderne scepsis, mijn geestelijke vader, is volgens de essayist Riemen het grootste gevaar voor onze westerse beschaving. Zij heeft haar functie gehad, zij heeft de boel goed door elkaar gehusseld, maar is volgens Riemen een lange traditie van denken over het goede, het ware en het schone uit het oog verloren. De vraag hoe waarachtig te leven heeft de hedendaagse intellectueel in zijn ‘innerlijke bestaan’ al lang geleden verlaten. Hij is verworden tot een beklemmende twijfelaar.

Misschien is de verdedigingsrede van Riemen te mooi om waar te zijn. Misschien is het allemaal wel theoretisch gezwets. En ja, scepticisme heeft inderdaad een functie. Maar is dat nou wel wat wij willen, wat ik wil? Die grote woorden altijd maar inslikken, terwijl we er eigenlijk best graag over willen praten? Mogen wij, de generatie Y en alles wat daar op volgt, dan niet meer zelf nadenken over die ‘grote’ woorden? Mogen wij geen hoop koesteren voor een betere wereld, mogen wij niet nadenken, het eens of oneens zijn over het goede, het ware en het schone? Recentelijk beschreef Arnon Grunberg in Vrij Nederland (19 dec. 2009) maatschappelijke engagement als ‘het mobiliseren van de tranen van de massa’. Grunberg opperde zelfs dat hij wel het nihilistische spook wilde zijn die door Europa zal blijven waaien. Persoonlijk wens ik meneer Grunberg daar heel veel succes mee. Ik, daarentegen, ga liever in zee met Neiman en Riemen.

Ruben Jacobs (1984) studeert sociologie aan de Universiteit van Amsterdam.

We willen je iets vertellen. Hard//hoofd is al bijna tien jaar een vrijhaven voor jonge en experimentele kunst, journalistiek en literatuur. Een walhalla voor hemelbestormers en constructieve twijfelaars, een speeltuin voor talentvolle dromers en ontheemde jonge honden. Elke dag verschijnen op onze site eigenzinnige artikelen, verhalen, poëzie, kunst, fotografie en illustraties van onze jonge makers. Én onze site is helemaal gratis.

Hoe graag we ook zouden willen; zonder jou kunnen we dit niet blijven doen. We hebben namelijk te weinig inkomsten om dit vol te houden. Met jouw hulp kunnen we de journalistiek, kunst en literatuur van de toekomst mogelijk blijven maken, en zelfs versterken.

Als je ons steunt, dan maken wij jou meteen kunstverzamelaar door je speciaal geselecteerde kunstwerken toe te sturen. Verzamel kunst en help je favoriete tijdschrift het volgende decennium door. We zullen je eeuwig dankbaar zijn. Draag Hard//hoofd een warm hart toe.

Word kunstverzamelaar
het laatste
Tip: Kijk slechte televisie

Kijk slechte televisie

'Ik heb afleveringen van The Real Housewives waar Shakespeares beste stukken niet aan kunnen tippen.' Lees meer

 Kamikazeplastics

Kamikazeplastics

Immuuncellen die de minuscule deeltjes onschadelijk proberen te maken, bekopen dat vervolgens met hun eigen leven. Lees meer

Alles vijf sterren: DEZE SERIE IS GEWOON ZO GOED

Het voert te ver om het hele verhaal uit te leggen

Deze week worden we blij van stekjes, een queer Lees meer

Over wulken en burgemeesters 2

Over wulken en burgemeesters

'Een huis is een constructie, maar een huis is ook een gevoel dat gedeeld wordt. Er blijven sporen achter wanneer bewoners sterven. Een huis verandert terwijl het blijft staan.' Lees meer

We laten ons niet sussen 1

We laten ons niet sussen

Twee weken geleden onthaalden politici en de media 2500 protesterende boeren met open armen op het Malieveld. De 35.000 klimaatstakers en de bezorgde burgers van Extinction Rebellion konden rekenen op een stuk minder steun. Wat is er nodig om de urgentie van de klimaatcrisis echt te laten voelen?, vraagt Jarmo Berkhout zich af. De legers... Lees meer

Tip: Leer een ambacht

Leer een ambacht

Nora van Arkel ging spontaan een dag in de leer bij een Berlijnse Meisterbacker. Daar leerde ze minder te denken en meer te doen. Een tip om eens te vragen of iemand je een ambacht wil leren. Lees meer

 Staakt-het-boeren

Staakt-het-boeren

Duizenden boeren toogden naar het Malieveld met hooivork en tractor. Lees meer

Column: September Blues

September Blues

De maand september is weer voorbij en dat betekent voor Trudy afscheid nemen en opnieuw beginnen. Van haar zomerhuisje op het platteland keert ze terug naar het leven in de stad. Lees meer

Filmtrialoog: Manta Ray

Manta Ray

Redacteuren Eva van den Boogaard, Mat Hoogenboom en Oscar Spaans bezochten de bioscoop om het speelfilmdebuut van de Thaise regisseur Phuttiphong Aroonpheng te zien. Het werd een magische ervaring: Manta Ray bleek een even eenvoudige als betoverende vertelling over een voor dood achtergelaten man die door een visser uit de mangrove wordt gered. Mat: Wat... Lees meer

Hard//talk: Bij gelijke geschiktheid tellen kwaliteit en capaciteit net zo goed

Bij gelijke geschiktheid tellen kwaliteit en capaciteit net zo goed

De wereld staat in brand en dat mag niet onbeschreven blijven. In tegenstelling tot Ella Kuijpers ziet Gatool Katawazi er wél het belang van in om voorkeur te geven aan de sollicitant die de diversiteit binnen een organisatie versterkt. Afgelopen zomer schreef Ella Kuijpers een Hard//talk waarin zij pleit tegen positieve discriminatie in sollicitatieprocedures. Juist... Lees meer

Inclusiviteit

Echte inclusiviteit is nog ver weg

Het debat over diversiteit en inclusiviteit in de culturele sector gaat niet ver genoeg. Lees meer

Tip: Geef het voordeel van de twijfel

Geef het voordeel van de twijfel

Redacteur Else Boer schippert tussen cynisme en naïviteit. 'Om naïviteit te vermijden, besloot ik dat cynisme een adequate reactie op de wereld was. Maar het continu bevragen van mensen en hun beweegredenen is vermoeiend.' Lees meer

Alles vijf sterren: 14

Geen douche, geen geloof, geen adem

Deze week worden we blij van een zeiltripje naar het Markermeer, een serie over verkeerd geplaatste bewijslast, en een dansvoorstelling van Arnhemse meisjes. Lees meer

Hard//talk: Greta Thunbergs requiem voor een droom

Greta Thunbergs requiem voor een droom

Thunberg deinst er niet voor terug een onderdeel te worden van haar eigen verhaal. Lees meer

Automatische concepten 26

Over de column (niets dan goeds?)

Iduna schrijft al jaren columns voor Hard//hoofd en vraagt zich af: hoe komt het toch dat ze ergens alsnog verwarde gevoelens heeft bij het fenomeen 'column'? Een overpeinzing die terugvoert naar Iduna's jaren op de universiteit en de twijfel over de plek die ze in mag nemen in de wereld. Lees meer

Het verlies van succes 2

Het verlies van succes

In een tijd waarin het steeds noodzakelijker lijkt te worden om prestaties te etaleren, denkt Mare Groen na over het systeem achter onze opvattingen aangaande succes dan wel mislukking. Ik lig nog steeds op bed en ben de hele dag niet buiten geweest. Het is 20.00 uur. Ik heb afgesproken om naar de film te... Lees meer

Tip: Durf hardop te dromen

Durf hardop te dromen

Rose Doolan vertrok jaren geleden naar San Francisco, met wilde plannen en weinig budget. Lees meer

 De blinddoek komt af

De blinddoek komt af

Vrouwe Justitia heeft haar blinddoek afgenomen. Lees meer

Column: Mammie

Mammie

'Arme mammie, sorry mammie!', hoort Trudy in de wachtkamer van het ziekenhuis. De irritatie die dit oproept komt vanuit een nooit gedichte kloof in het verleden. En dat heeft alles met het woord 'mammie' te maken. Lees meer

Alles vijf sterren: Lava, zonlicht en Dracula

Lava, zonlicht en Dracula

Deze week sterren voor twee klassieke films en een zonnige wekker. Lees meer