Een kunsttentoonstelling over Alexander de Grote. Deze machtige veroveraar met het onweerstaanbaar knappe gezicht blijft ons fascineren." /> Een kunsttentoonstelling over Alexander de Grote. Deze machtige veroveraar met het onweerstaanbaar knappe gezicht blijft ons fascineren." />
nieuwsbrief
Asset 14

Alexander en andere helden

In de Hermitage in Amsterdam is een tentoonstelling aan Alexander de Grote gewijd. Fotograaf Erwin Olaf maakte zelfs een heuse trailer voor het geheel. De vraag is: wat maakt het gezicht van deze veroveraar toch zo fascinerend? En wat zegt de manier waarop we helden vereren over onze tijd?

Mail

De duistere, heroïsche muziek doet denken aan de openingsscène van een groots opgezette Hollywoodfilm. Steeds trekt een in kunstige schaduwen gehuld gezicht voorbij, onderbroken door teksten als DE MYTHE en ZIJN ERFENIS. De gezichten zijn gebeeldhouwd, gesmeed en zelfs in munten geslagen. De stem van Rutger Hauer begint te vertellen. Over het laatste beeld verschijnen de woorden “De Onsterfelijke Alexander de Grote”.

Wat je hebt gezien is niet de vooraankondiging van een zoveelste film over leven en dood van de Macedonische veroveraar, maar een door fotograaf Erwin Olaf gemaakte trailer voor een tentoonstelling in de Hermitage Amsterdam. Hij kreeg de beschikking over objecten die in de tentoonstelling waren opgenomen: verschillende bronzen en marmeren beelden, een munt, een camee. Deze tonen allen het klassieke portret van Alexander zoals het ook in ons collectieve bewustzijn verankerd is: een jong gezicht met weelderige krullen, een volle mond en grote ogen – een sensuele, geïdealiseerde Olympische god. Erwin Olaf vervlocht de opnamen van de Hermitage-objecten met korte flitsen van een model dat in de huid van Alexander is gekropen; het laatste, indrukwekkende shot toont Alexanders bronzen gezicht dat plotseling de ogen opslaat en de toeschouwer recht aankijkt.

Interessant is dat de tentoonstelling niet een ode is aan de heroïsche jonge koning, die zich tijdens zijn 33-jarige leven heerser over Azië, Griekenland, Macedonië, Perzië en Egypte mocht noemen, en overal steden stichtte die hij Alexandrië noemde. “De Onsterfelijke” probeert juist iets te vertellen over de vele betekenissen die het concept Alexander de Grote over de loop der eeuwen heeft verzameld. De Hermitage heeft het “concept Alexander” opgedeeld in vier thema’s: De Mythe, Zijn Reizen, De Werkelijkheid en Zijn Erfenis.

Veel van de tentoongestelde objecten komen uit de tijd van Alexander en zorgen voor een realistisch beeld van de periode: gedeukte ijzeren soldatenhelmen, gedecoreerde schilden, gedeeltes van strijdwagens. Ook is er een prachtige serie zwart –en roodfigurige Griekse vazen, beschilderd met mythische voorstellingen, Romeinse beelden naar Grieks origineel en natuurlijk de stenen, bronzen en marmeren versies van Alexander. Om aan te tonen hoe ver de mythevorming in latere eeuwen zou vorderen, zien we ook wandtapijten, schilderijen, cameeën en andere decoratieve kunstvoorwerpen waar de heldendaden van Alexander op zijn afgebeeld. Geliefd waren de aangedikte elementen uit zijn levensverhaal die zijn goddelijke status leken te bevestigen: de ontwarring van de Gordiaanse knoop (door middel van één slag met zijn zwaard), hoe hij het paard Boukefalos bedwong en de ontmoeting met zijn toekomstige vrouw Roxane (de dochter van een Perzisch heerser wiens gebied hij had veroverd).

Pietro Antonio Rotari (1707–1762), Alexander de Grote en Roxana

Dit alles zorgt inderdaad voor een meer gelaagde interpretatie van Alexander de Grote; het is een poging de mythe te ontrafelen. Vooral de militaire parafernalia uit de derde en vierde eeuw voor Christus maken dat de tentoonstellingsteksten over Alexanders veroveringstochten echt gaan leven; de Egyptische en Perzische kunstvoorwerpen brengen af en toe de nodige variatie, net als de vele van het Russische hof afkomstige curiositeiten, zoals een uit walrusbeen gesneden tafereeltje uit de achttiende eeuw, getiteld “De Triomf van Alexander” en de beroemde Gonzaga-camee met een dubbelportret van de Egyptische koning Ptolemaeus II en zijn vrouw Arsinoë II. De objecten fungeren als voorbeelden van de verschillende vormen die de Alexander-mythologie in de loop van de tijd heeft aangenomen.

Toen Lodewijk XIV, alias de Franse Zonnekoning, zichzelf uitriep tot “de nieuwe Alexander” gaf hij schilder Charles Le Brun opdracht tot het maken van een serie Alexander-schilderijen voor het Louvre. Reproducties en kopieën van de serie waren zeer populair (in de Hermitage zijn enkele gravures naar Le Brun te zien.) Hier werd Alexander dus gebruikt als politiek symbool, om de status van een heersende monarch te versterken. Eén van Le Bruns bekendste schilderijen, “De intocht van Alexander in Babylon”, toont de jonge vorst in een strijdwagen, getrokken door olifanten. Terwijl overal om hem heen activiteit is, staat de met een lauwerkrans getooide Alexander kalm en onverzettelijk in zijn strijdwagen, als enige omringd door een goudkleurig licht, terwijl hij de toeschouwer recht aankijkt. Hoewel Le Brun Alexander hier net zo clichématig afbeeldt als zijn vele voorgangers, is die rechtstreekse blik even verrassend en enigmatisch als dat laatste shot in Erwin Olafs Morphing Alexander. Alsof de legende heel even tot leven komt.

Charles le Brun, De triomfale intocht van Alexander in Babylon (1665)

Maar op de één of andere manier blijft dat gezicht het meest trekken, nog even raadselachtig als voorheen. Erwin Olaf had dat goed begrepen toen hij zijn film maakte: in elk shot zoomt hij in op die bekende gelaatstrekken, om ze van alle kanten te belichten en zelfs eventjes tot leven te brengen. Want dat is het enige wat we echt denken te kennen van Alexander: zijn gezicht. Het was Alexanders hofbeeldhouwer Lysippos die hem als eerste vereeuwigde, en zijn portret werd de standaard voor alle latere afbeeldingen. Het is niet te zeggen hoeveel de kenmerkende gelaatstrekken van Lysippos’ Alexander met de werkelijkheid overeenkwamen. In de biopic Alexander uit 2004 bleek de visuele standaard nog dermate dwingend dat acteur Colin Farrell werd toegetakeld met een blond bloempotkapsel, wat hem buitengewoon ongeloofwaardig maakte als wereldveroveraar.

Alexander de Grote is misschien wel dé archetypische heldenfiguur. Denk aan Alexander en meteen komen woorden als “heroïsch” en “legendarisch” naar boven; daarnaast verschijnt ook direct het beroemde beeld van zijn gezicht waar Lysippos de basis voor legde. Er zijn maar weinig anderen die tijdens hun leven al een welhaast goddelijke status bezaten en tot op de dag van vandaag zo’n vruchtbare bron van inspiratie zijn voor schrijvers en kunstenaars. Julius Caesar komt in de buurt, de Egyptische koningin Cleopatra, misschien de mythische Koning Arthur (maar van hem is het niet duidelijk of hij daadwerkelijk heeft bestaan) en natuurlijk Napoleon Bonaparte. Waar zijn ze eigenlijk gebleven, de ware helden?

Wellicht heeft het een beetje te maken met de intrede van de fotografie rond 1830; een vorst kon niet meer als vanzelfsprekend geïdealiseerde portretten van zichzelf verspreiden in de wetenschap dat de meeste mensen hem of haar toch nooit in levende lijve zouden aanschouwen. Een foto kan meedogenloos zijn.

Anderen die met een beetje goede wil in dit rijtje passen, zoals Lodewijk XIV en Karel de Grote, waren ook monarchen die door hun volk werden aanbeden en talloze malen door kunstenaars zijn vereeuwigd. Maar die verering door het volk was in alle gevallen evenzeer op macht, onderdrukking en angst gebaseerd, als op bewondering. Natuurlijk zijn er na de veldtochten van Napoleon ook despoten en tirannen geweest: meer dan genoeg zelfs. Sommigen werden misschien wel op dezelfde manier vereerd, denk aan Stalin, Hitler, Mao. Het feit dat we nu in detail op de hoogte zijn van hun gruweldaden, maakt echter dat ze nooit meer de status van legende zullen krijgen – en dat is maar goed ook. Hier ligt de ware reden dat er geen “Alexanders” meer zijn: mensen, ook heldhaftige staatshoofden, zijn geen goden – meestal zijn het zelfs gevaarlijke engerds die letterlijk over lijken gaan.

Misschien was het met Alexander ook zo gegaan als hij nu had geheerst. Waarschijnlijk is onwetendheid in dit geval een zegen, en kunnen we onbekommerd genieten van de bijzondere objecten uit de Hermitage. Want wie zou een tentoonstelling met Hitler-portretten willen bezoeken?

'De Onsterfelijke Alexander de Grote' in de Hermitage Amsterdam, tot 18 maart 2011.

Sanne Rispens

We willen je iets vertellen. Hard//hoofd is al bijna tien jaar een vrijhaven voor jonge en experimentele kunst, journalistiek en literatuur. Een walhalla voor hemelbestormers en constructieve twijfelaars, een speeltuin voor talentvolle dromers en ontheemde jonge honden. Elke dag verschijnen op onze site eigenzinnige artikelen, verhalen, poëzie, kunst, fotografie en illustraties van onze jonge makers. Én onze site is helemaal gratis.

Hoe graag we ook zouden willen; zonder jou kunnen we dit niet blijven doen. We hebben namelijk te weinig inkomsten om dit vol te houden. Met jouw hulp kunnen we de journalistiek, kunst en literatuur van de toekomst mogelijk blijven maken, en zelfs versterken.

Als je ons steunt, dan maken wij jou meteen kunstverzamelaar door je speciaal geselecteerde kunstwerken toe te sturen. Verzamel kunst en help je favoriete tijdschrift het volgende decennium door. We zullen je eeuwig dankbaar zijn. Draag Hard//hoofd een warm hart toe.

Word kunstverzamelaar
het laatste
Tip: Kijk slechte televisie

Kijk slechte televisie

'Ik heb afleveringen van The Real Housewives waar Shakespeares beste stukken niet aan kunnen tippen.' Lees meer

 Kamikazeplastics

Kamikazeplastics

Immuuncellen die de minuscule deeltjes onschadelijk proberen te maken, bekopen dat vervolgens met hun eigen leven. Lees meer

Alles vijf sterren: DEZE SERIE IS GEWOON ZO GOED

Het voert te ver om het hele verhaal uit te leggen

Deze week worden we blij van stekjes, een queer Lees meer

Over wulken en burgemeesters 2

Over wulken en burgemeesters

'Een huis is een constructie, maar een huis is ook een gevoel dat gedeeld wordt. Er blijven sporen achter wanneer bewoners sterven. Een huis verandert terwijl het blijft staan.' Lees meer

We laten ons niet sussen 1

We laten ons niet sussen

Twee weken geleden onthaalden politici en de media 2500 protesterende boeren met open armen op het Malieveld. De 35.000 klimaatstakers en de bezorgde burgers van Extinction Rebellion konden rekenen op een stuk minder steun. Wat is er nodig om de urgentie van de klimaatcrisis echt te laten voelen?, vraagt Jarmo Berkhout zich af. De legers... Lees meer

Tip: Leer een ambacht

Leer een ambacht

Nora van Arkel ging spontaan een dag in de leer bij een Berlijnse Meisterbacker. Daar leerde ze minder te denken en meer te doen. Een tip om eens te vragen of iemand je een ambacht wil leren. Lees meer

 Staakt-het-boeren

Staakt-het-boeren

Duizenden boeren toogden naar het Malieveld met hooivork en tractor. Lees meer

Column: September Blues

September Blues

De maand september is weer voorbij en dat betekent voor Trudy afscheid nemen en opnieuw beginnen. Van haar zomerhuisje op het platteland keert ze terug naar het leven in de stad. Lees meer

Filmtrialoog: Manta Ray

Manta Ray

Redacteuren Eva van den Boogaard, Mat Hoogenboom en Oscar Spaans bezochten de bioscoop om het speelfilmdebuut van de Thaise regisseur Phuttiphong Aroonpheng te zien. Het werd een magische ervaring: Manta Ray bleek een even eenvoudige als betoverende vertelling over een voor dood achtergelaten man die door een visser uit de mangrove wordt gered. Mat: Wat... Lees meer

Hard//talk: Bij gelijke geschiktheid tellen kwaliteit en capaciteit net zo goed

Bij gelijke geschiktheid tellen kwaliteit en capaciteit net zo goed

De wereld staat in brand en dat mag niet onbeschreven blijven. In tegenstelling tot Ella Kuijpers ziet Gatool Katawazi er wél het belang van in om voorkeur te geven aan de sollicitant die de diversiteit binnen een organisatie versterkt. Afgelopen zomer schreef Ella Kuijpers een Hard//talk waarin zij pleit tegen positieve discriminatie in sollicitatieprocedures. Juist... Lees meer

Inclusiviteit

Echte inclusiviteit is nog ver weg

Het debat over diversiteit en inclusiviteit in de culturele sector gaat niet ver genoeg. Lees meer

Tip: Geef het voordeel van de twijfel

Geef het voordeel van de twijfel

Redacteur Else Boer schippert tussen cynisme en naïviteit. 'Om naïviteit te vermijden, besloot ik dat cynisme een adequate reactie op de wereld was. Maar het continu bevragen van mensen en hun beweegredenen is vermoeiend.' Lees meer

Alles vijf sterren: 14

Geen douche, geen geloof, geen adem

Deze week worden we blij van een zeiltripje naar het Markermeer, een serie over verkeerd geplaatste bewijslast, en een dansvoorstelling van Arnhemse meisjes. Lees meer

Hard//talk: Greta Thunbergs requiem voor een droom

Greta Thunbergs requiem voor een droom

Thunberg deinst er niet voor terug een onderdeel te worden van haar eigen verhaal. Lees meer

Automatische concepten 26

Over de column (niets dan goeds?)

Iduna schrijft al jaren columns voor Hard//hoofd en vraagt zich af: hoe komt het toch dat ze ergens alsnog verwarde gevoelens heeft bij het fenomeen 'column'? Een overpeinzing die terugvoert naar Iduna's jaren op de universiteit en de twijfel over de plek die ze in mag nemen in de wereld. Lees meer

Het verlies van succes 2

Het verlies van succes

In een tijd waarin het steeds noodzakelijker lijkt te worden om prestaties te etaleren, denkt Mare Groen na over het systeem achter onze opvattingen aangaande succes dan wel mislukking. Ik lig nog steeds op bed en ben de hele dag niet buiten geweest. Het is 20.00 uur. Ik heb afgesproken om naar de film te... Lees meer

Tip: Durf hardop te dromen

Durf hardop te dromen

Rose Doolan vertrok jaren geleden naar San Francisco, met wilde plannen en weinig budget. Lees meer

 De blinddoek komt af

De blinddoek komt af

Vrouwe Justitia heeft haar blinddoek afgenomen. Lees meer

Column: Mammie

Mammie

'Arme mammie, sorry mammie!', hoort Trudy in de wachtkamer van het ziekenhuis. De irritatie die dit oproept komt vanuit een nooit gedichte kloof in het verleden. En dat heeft alles met het woord 'mammie' te maken. Lees meer

Alles vijf sterren: Lava, zonlicht en Dracula

Lava, zonlicht en Dracula

Deze week sterren voor twee klassieke films en een zonnige wekker. Lees meer