Onze empathie is ver te zoeken. Hoe deden onze evolutionaire voorouders dat?" /> Onze empathie is ver te zoeken. Hoe deden onze evolutionaire voorouders dat?" />
tickets
Asset 14

Aardige apen

De Grieken zijn in crisis, de zwakkeren in de samenleving worden hard getroffen door de bezuinigingen, maar de gemiddelde Nederlander haalt zijn of haar schouders op. Wat is er aan de hand met onze empathie? Zijn we dan toch van nature egoïstisch? Het antwoord ligt bij de apen.

Op 27 juni sprak Ramsey Nasr op het Malieveld in Den Haag een vurige rede uit, waarin hij ons huidige kabinet een gebrek aan menselijkheid verweet. Tegen het einde van zijn brief zei hij: “Geachte premier Rutte, er bestaan in deze materiële wereld een paar zaken die ons scheiden van de apen. (…) Kunst, kennis en altruïsme maken ons tot mens.” In NRC Handelsblad gebruikte ook Gerrit Komrij in een artikel de apenmetafoor om zijn afgrijzen over Rutte-I duidelijk te maken: “U mag uw rotcenten houden, heren, graag zelfs, die centen zijn ons probleem niet, uw half-apendom is het probleem (…).”

De aap werd hier met veel gevoel voor retoriek als schrikbeeld voor de beschaafde mens aangehaald. In Atlanta, in de Amerikaanse staat Georgia, zal Frans de Waal hoofdschuddend de woorden van beide dichters gelezen hebben. Deze Nederlandse bioloog doet al meer dan dertig jaar onderzoek naar het sociale gedrag van mensapen en concludeerde in zijn vele boeken juist dat wij mensen in de basis niet veel van onze illustere voorgangers verschillen. Misschien liep De Waal hierna naar het raam van zijn werkkamer, om naar de chimpansees onder zijn raam te kijken. Waarom zijn die arme apen toch altijd de klos?

Neem de notie ‘altruïsme’ uit Nasr’s drie-eenheid. Het is duidelijk dat dit begrip in een crisis verkeert. De kredietcrisis van 2008 legde een morele afstand tussen financiële beleidmakers en de rest van de wereldbevolking bloot. De onderlinge solidariteit is eveneens ver te zoeken: de bezuinigingen in de zorg treffen de zwakkeren in de samenleving, zonder dat dit al te veel maatschappelijk protest oplevert. Buiten de landsgrenzen hoeven ze al helemaal niet op onze sympathie te rekenen: uit een enquête van EenVandaag bleek dat 71% van de bevolking tegen de steun aan Griekenland is – één van de weinige onderwerpen waar Nederlanders wel eensgezind over lijken te zijn. We lijken van mening dat empathie vooral een luxe is, iets dat je alleen gebruikt als je het je kunt veroorloven, en de overheid steunt ons in die opvatting.

Gebruiken we ons vermogen tot empathie en solidariteit inderdaad vooral tijdens voorspoed? Zijn we van nature egoïstisch? Of toch altruïstisch, of een combinatie van beiden? Wat moeten we in godsnaam met elkaar?

Voor het beantwoorden van deze vragen komen we niet bij Ramsey Nasr, maar bij de door hem beschimpte aap terecht. In zijn laatste boek, Een tijd voor empathie (2009), behandelt Frans de Waal dit belangrijke thema. De primatoloog haalt tal van voorbeelden van altruïsme onder grotere apen aan. Chimpansees bekommeren zich om elkaars pijn, helpen zwakkeren en kunnen zich inleven in hun soortgenoten. Het is voor De Waal dan ook niet de vraag óf mensapen over empathie beschikken, maar eerder hoe dit werkt.

Het begint bij het lichaam. Omdat zowel apen als mensen groepsdieren zijn en op die manier het beste overleven, zijn we van nature tot anderen aangetrokken. Onze behoefte aan lichamelijk contact is zelfs zo intens, dat onze gezondheid eronder lijkt te lijden als het afwezig is, zo schrijft De Waal. Zo ontdekte men na de val van de Muur in het communistische Roemenië een groep weeskinderen, die ‘op wetenschappelijke wijze’ werden grootgebracht, zonder sentimenteel geknuffel. Deze kinderen konden niet lachen of huilen en kenden een extreem slechte weerstand tegen ziekten. In de film Notes On A Scandal legt de verzuurde oudere lerares Judi Dench aan haar populaire jonge collega Cate Blanchett uit hoe eenzaam ze is: “I am so chronically untouched, that the slightest accidental brush of a bus driver’s touch, sends a jolt straight to my groin.”

We kijken dus goed naar elkaar. Dat heeft tot gevolg dat we de lichaamstaal van anderen overnemen, soms zelfs zonder dat we het willen. In het theater bestaat de regel dat je bij het spelen van een vermoeid personage vooral niet moet gapen, omdat voor je het weet alle toeschouwers zitten te geeuwen. Deze lichamelijke synchronisatie is universeel: mensen zullen ook automatisch een gapende marmot navolgen. Deze onbewuste en andere bewuste imitaties worden geactiveerd door delen van de hersenen die toepasselijk 'spiegelneuronen' heten. Dit onderdeel van ons brein is bij autisten beperkt actief. Zij zullen dan ook volkomen onverschillig reageren op een gapend familielid.

We zijn dus geneigd om de emoties van anderen over te nemen. Dit is de basis van empathie, maar om ook echte zorg te bieden, is meer nodig. We zullen ons moeten inleven in de ander. Kleine kinderen en kleinere apensoorten kunnen dit niet. Het vergt een vergevorderd zelfbewustzijn en grote intelligentie om jezelf van de ander te onderscheiden en aan diegene emoties en intenties toe te kennen. Je weet wat de ander voelt (pijn) en wat die nodig heeft (troost). Alleen dan kan er gerichte hulp worden geboden (knuffel).

Apensoorten als chimpansees zijn geslaagd voor talloze empathie-experimenten. In tegenstelling tot andere dieren lijken ze over het hele inlevingsarsenaal te beschikken. Wat zegt dit over mensen? Het betekent in elk geval dat we biologisch gezien niet puur egoïstisch zijn.

De Waal plaatst zichzelf op deze manier in een filosofische traditie die meer oog heeft voor de irrationele kanten van de mens, die zich met name tegen Immanuel Kant (1724-1804) richt. Kant definieerde ethiek vooral aan de hand van universele principes en dit laat weinig ruimte voor de uitzonderingen waar onze empathische inborst ons toe dwingt. Ook Thomas Hobbes (1588-1679) krijgt er bij De Waal van langs. Deze politieke filosoof beweerde dat de mens in eerste instantie zelfzuchtig en concurrerend is. Beide denkbeelden lijken niet te stroken met de realiteit van de mens en onze verwanten. De Britse filosoof Bernard Williams (1929-2003) wees hier bijvoorbeeld in zijn essay Persons, character and morality (1972) op. Stel, zo zei hij, twee mensen vallen van een boot in het water en dreigen te verdrinken: de kapitein en je vrouw. De meeste mensen zullen hun vrouw redden, terwijl dit totaal niet logisch is. Toch beschouwen we dit gevoelsmatig als de goede keuze.

Empathie is een onderdeel van ons DNA-basispakket, waartoe (vooral bij mannen) óók egoïsme, agressie, afgunst en leedvermaak behoren. We kunnen vaak echter kiezen welke kant we van onszelf willen laten zien. Dat heeft weinig met economische omstandigheden te maken, maar vooral met wat we als de goede keuze beschouwen. We kunnen onze empathie uitschakelen, zoals artsen uit zelfbescherming doen. Het kan ook afwezig zijn door een stoornis, zoals bij autisten of psychopaten (die volgens De Waal vaak in de top van het bedrijfsleven opereren). Bovendien beperkt empathie zich vaak tot de directe kring, omdat het evolutionair gezien op bescherming van de soort of familie gericht is. Maar voor de meeste mensen is empathie echt geen luxe.

Ramsey Nasr wees ons op een essentieel onderdeel van mensen, maar juist de apen laten ons zien dat het een onvermijdelijke eigenschap is. De Waal verwacht dat er dankzij de lessen van de kredietcrisis en de verkiezing van Barack Obama ook echt een tijd van empathie aanbreekt. Voorlopig krijgt hij geen gelijk. We lijken apathischer dan ooit. De kringen die op onze hulp kunnen rekenen, worden steeds kleiner. Andere mensen zijn de vijand, al helemaal over de landsgrens.

Toch komt ook in de natuur soortoverschrijdende empathie vaak genoeg voor – zoek maar op Youtube naar ‘dog loves cat’ of een andere willekeurige combinatie. Zo vertelt De Waal het verhaal van Kuni, de chimpansee die een neergestorte vogel vanuit een boom weer de lucht in lanceerde. We kunnen nog wat van die apen leren. Deze en andere wonderlijke verhalen van de optimistische bioloog geven hoop voor de toekomst. Zullen onze kringen zich weer gaan uitbreiden, misschien wel met behulp van Google+? Ik zal deze zomer in elk geval mijn best doen, door minstens één Griek een stevige knuffel te geven.

Tevens verschenen in nrc.next

Mail

Rutger Lemm is schrijver, grappenmaker en scenarist. In 2015 verscheen zijn debuut, 'Een grootse mislukking'. Hij is een van de oprichters van Hard//hoofd.

We willen je iets vertellen. Hard//hoofd is al bijna tien jaar een vrijhaven voor jonge en experimentele kunst, journalistiek en literatuur. Een walhalla voor hemelbestormers en constructieve twijfelaars, een speeltuin voor talentvolle dromers en ontheemde jonge honden. Elke dag verschijnen op onze site eigenzinnige artikelen, verhalen, poëzie, kunst, fotografie en illustraties van onze jonge makers. Én onze site is helemaal gratis.

Hoe graag we ook zouden willen; zonder jou kunnen we dit niet blijven doen. We hebben namelijk te weinig inkomsten om dit vol te houden. Met jouw hulp kunnen we de journalistiek, kunst en literatuur van de toekomst mogelijk blijven maken, en zelfs versterken.

Als je ons steunt, dan maken wij jou meteen kunstverzamelaar door je speciaal geselecteerde kunstwerken toe te sturen. Verzamel kunst en help je favoriete tijdschrift het volgende decennium door. We zullen je eeuwig dankbaar zijn. Draag Hard//hoofd een warm hart toe.

Word kunstverzamelaar
het laatste
Notice: Undefined index: show_large_first_post in /home/hardhoof/staging.hardhoofd.com/releases/20200122203538/public/content/themes/hardhoofd6/components/ctas/latest-posts.php on line 31
10 jaar HH

10 jaar HH

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor verbeelding en verhalen. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. Het bestaan van zo’n plek is niet vanzelfsprekend. Sluit je daarom bij ons aan. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een... Lees meer

Tip: Kijk slechte televisie

Kijk slechte televisie

'Ik heb afleveringen van The Real Housewives waar Shakespeares beste stukken niet aan kunnen tippen.' Lees meer

 Kamikazeplastics

Kamikazeplastics

Immuuncellen die de minuscule deeltjes onschadelijk proberen te maken, bekopen dat vervolgens met hun eigen leven. Lees meer

Alles vijf sterren: DEZE SERIE IS GEWOON ZO GOED

Het voert te ver om het hele verhaal uit te leggen

Deze week worden we blij van stekjes, een queer Lees meer

Over wulken en burgemeesters 2

Over wulken en burgemeesters

'Een huis is een constructie, maar een huis is ook een gevoel dat gedeeld wordt. Er blijven sporen achter wanneer bewoners sterven. Een huis verandert terwijl het blijft staan.' Lees meer

We laten ons niet sussen 1

We laten ons niet sussen

Twee weken geleden onthaalden politici en de media 2500 protesterende boeren met open armen op het Malieveld. De 35.000 klimaatstakers en de bezorgde burgers van Extinction Rebellion konden rekenen op een stuk minder steun. Wat is er nodig om de urgentie van de klimaatcrisis echt te laten voelen?, vraagt Jarmo Berkhout zich af. De legers... Lees meer

Tip: Leer een ambacht

Leer een ambacht

Nora van Arkel ging spontaan een dag in de leer bij een Berlijnse Meisterbacker. Daar leerde ze minder te denken en meer te doen. Een tip om eens te vragen of iemand je een ambacht wil leren. Lees meer

 Staakt-het-boeren

Staakt-het-boeren

Duizenden boeren toogden naar het Malieveld met hooivork en tractor. Lees meer

Column: September Blues

September Blues

De maand september is weer voorbij en dat betekent voor Trudy afscheid nemen en opnieuw beginnen. Van haar zomerhuisje op het platteland keert ze terug naar het leven in de stad. Lees meer

Filmtrialoog: Manta Ray

Manta Ray

Redacteuren Eva van den Boogaard, Mat Hoogenboom en Oscar Spaans bezochten de bioscoop om het speelfilmdebuut van de Thaise regisseur Phuttiphong Aroonpheng te zien. Het werd een magische ervaring: Manta Ray bleek een even eenvoudige als betoverende vertelling over een voor dood achtergelaten man die door een visser uit de mangrove wordt gered. Mat: Wat... Lees meer

Hard//talk: Bij gelijke geschiktheid tellen kwaliteit en capaciteit net zo goed

Bij gelijke geschiktheid tellen kwaliteit en capaciteit net zo goed

De wereld staat in brand en dat mag niet onbeschreven blijven. In tegenstelling tot Ella Kuijpers ziet Gatool Katawazi er wél het belang van in om voorkeur te geven aan de sollicitant die de diversiteit binnen een organisatie versterkt. Afgelopen zomer schreef Ella Kuijpers een Hard//talk waarin zij pleit tegen positieve discriminatie in sollicitatieprocedures. Juist... Lees meer

Inclusiviteit

Echte inclusiviteit is nog ver weg

Het debat over diversiteit en inclusiviteit in de culturele sector gaat niet ver genoeg. Lees meer

Tip: Geef het voordeel van de twijfel

Geef het voordeel van de twijfel

Redacteur Else Boer schippert tussen cynisme en naïviteit. 'Om naïviteit te vermijden, besloot ik dat cynisme een adequate reactie op de wereld was. Maar het continu bevragen van mensen en hun beweegredenen is vermoeiend.' Lees meer

Alles vijf sterren: 14

Geen douche, geen geloof, geen adem

Deze week worden we blij van een zeiltripje naar het Markermeer, een serie over verkeerd geplaatste bewijslast, en een dansvoorstelling van Arnhemse meisjes. Lees meer

Hard//talk: Greta Thunbergs requiem voor een droom

Greta Thunbergs requiem voor een droom

Thunberg deinst er niet voor terug een onderdeel te worden van haar eigen verhaal. Lees meer

Automatische concepten 26

Over de column (niets dan goeds?)

Iduna schrijft al jaren columns voor Hard//hoofd en vraagt zich af: hoe komt het toch dat ze ergens alsnog verwarde gevoelens heeft bij het fenomeen 'column'? Een overpeinzing die terugvoert naar Iduna's jaren op de universiteit en de twijfel over de plek die ze in mag nemen in de wereld. Lees meer

Het verlies van succes 2

Het verlies van succes

In een tijd waarin het steeds noodzakelijker lijkt te worden om prestaties te etaleren, denkt Mare Groen na over het systeem achter onze opvattingen aangaande succes dan wel mislukking. Ik lig nog steeds op bed en ben de hele dag niet buiten geweest. Het is 20.00 uur. Ik heb afgesproken om naar de film te... Lees meer

Tip: Durf hardop te dromen

Durf hardop te dromen

Rose Doolan vertrok jaren geleden naar San Francisco, met wilde plannen en weinig budget. Lees meer

 De blinddoek komt af

De blinddoek komt af

Vrouwe Justitia heeft haar blinddoek afgenomen. Lees meer

Column: Mammie

Mammie

'Arme mammie, sorry mammie!', hoort Trudy in de wachtkamer van het ziekenhuis. De irritatie die dit oproept komt vanuit een nooit gedichte kloof in het verleden. En dat heeft alles met het woord 'mammie' te maken. Lees meer