nieuwsbrief
menu Asset 14

Hallucineer in de Hel van de Middeleeuwen

Artikel Gastbijdrage
Mail

Bovenaan, om de hoek van het trappenhuis van de kerk, stuit ik op een gruwelijk wezen. Vanuit de zwarte diepte van een levensgrote ridderhelm staren twee gifgele ogen me dreigend aan. Een lange, kromme snavel steekt door de spalken heen. Uit de onderkant van de helm steken twee geknikte kikkerbenen met zwemvliezen. Ik knipper een paar keer met mijn ogen. Dit is geen nachtmerrie – ik ben gewoon wakker.

Ik hervat mijn pas. Een heilige sfeer dringt zich aan me op: gesuis, schaars glas-in-loodlicht, mijn echoënde voetstappen. In de gangen hangen middeleeuwse, donkere schilderijen van taferelen waarvan de mensen een tikje eigenaardig zijn: een bebaarde man met opengesperde ogen en scheve tanden, een goochelaar met bochel. De lijstverlichting laat de grijnzen en het oogwit van de figuren gloeien.

Opeens zie ik in een macabere scene het ridderhelmschepsel van zonet, zwevend tussen honderden andere soortgenoten. In een pikzwarte wereld met brandende gebouwen folteren de figuren talloze mensen op barbaarse wijze. Een gesluierde vrouw met vleermuispoten braadt een man in een pan. Een eekhoorn met mensenlichaam zaagt de arm van zijn slachtoffer met kartelwerktuig af op een timmermansblok. Een hoofdloos schepsel met groene cape en uienring op z’n rug steekt een speer door het hart van zijn slachtoffer. Waar ben ik beland?

‘Dit is de Hel’, zegt een lage stem naast me.

Ik kijk naar rechts. De man met kaki jasje en witte, uitdunnende haardos heeft zijn handen op zijn rug en kijkt me zijlings aan. Zijn zwarte pupillen lijken kraalogen.

‘Hieronymus Bosch, de schilder van dit werk, kreeg van de kerk de opdracht om de Hel uit te beelden’, licht hij toe. ‘Dit gaf hem een vrijbrief om alles wat door de kerk verboden was, op doek te zetten. Het moet de diepgelovige mensen in de Middeleeuwen de stuipen op het lijf gejaagd hebben.’

Er verschijnt een lachje om zijn mond.

‘De mensen die gezondigd hadden, kregen de straf die hen toekwam. Mensen ondergaan hier eeuwige martelingen, vergeleken waarbij de aardse pijnen als een streling aanvoelen.’

Hij wijst naar een dikke man die vastgehouden wordt door de één en onder dwang wordt volgegoten door de ander. Vraatzucht.

Nu snap ik het: deze wezens zijn de duivels. Wezens van het kwaad. En nu dringt ook tot me door waarom ze de middeleeuwers angst aanjoegen. Het zijn niet de folteringen of de afgehakte ledematen die de meeste angst inboezemen. Het is de volstrekt onlogische opbouw van hun lichamen. Bosch schond de wetten van de natuur om de duivel af te kunnen beelden. Fakirhoofden zitten vast aan serpentenstaarten, messen en harnassen zijn rompen voor een vissenkop met menselijke voeten daaronder.

Een uur later loop ik de kerk van het Hieronymus Bosch Art Center in ’s Hertogenbosch uit en sta ik weer buiten. Zonlicht dat onwennig in mijn ogen prikt, warmte, straat, bedaarde voorbijrijdende auto, murmelende voorbijgangers, piepende deur van een cafeetje op de hoek. Wat een contrast met net. Het voelt alsof ik in een ton met zwarte hallucinerende pek was opgezogen, en er nu, naar adem happend, weer uit ben ontsnapt.

De wetten die Hieronymus Bosch in de diepgelovige Middeleeuwen creëerde met zijn schilderijen, zijn blijkbaar universeel. Ons diep ingebakken instinct weet: chaos is het kwaad en leidt tot de dood. Structuur en voorspelbaarheid zijn voorwaarden voor overleving. Je mag ervan uitgaan dat bij het wachten voor een spoorwegovergang de trein in een rechte lijn blijft rijden, en je niet onverwacht in een bocht platrijdt. En dat tijdens het afrekenen van een pak melk je hoofd er niet af gemaaid wordt door een zwevende zwaardvis.

Maar misschien wel het belangrijkste dat Hieronymus Bosch me hier heeft laten ervaren: gekte, hoe gevaarlijk die soms ook is, intrigeert. Zonder verrassing geen kunst. Zonder verwarring geen grappen. Zonder onvoorspelbaarheid geen creativiteit. Terwijl voorspelbaarheid en geborgenheid ons leven veilig maken, hebben we af en toe de ‘Hel’ van de irrationaliteit en chaos nodig om in te zien hoe fascinerend datzelfde leven kan zijn.

Luuk Hijne is 22 jaar en pas afgestudeerd in de sociale psychologie in Utrecht. Luuk wil stadsgids en schrijver worden.


Steun ons en word kunstverzamelaar

Hard//hoofd is al bijna tien jaar een vrijhaven voor jonge en experimentele kunst, journalistiek en literatuur. Een walhalla voor hemelbestormers en constructieve twijfelaars, een speeltuin voor talentvolle dromers en ontheemde jonge honden. Elke dag verschijnen op onze site eigenzinnige artikelen, verhalen, poëzie, kunst, fotografie en illustraties van onze jonge makers. Én onze site is helemaal gratis.

Zonder jou kunnen we dit niet blijven doen. Als je ons steunt, dan maken wij jou meteen kunstverzamelaar door je speciaal geselecteerde kunstwerken toe te sturen. Verzamel kunst en help je favoriete tijdschrift het volgende decennium door.

Steun ons
het laatste
Essay: Je bent pas weg als je niet reageert 2

Je bent pas weg als je niet reageert

Moderne communicatie komt met allerhande sociale ongemakken en twijfels. Maarten Buser over nabijheid en afstand en wat Kanye West hiermee te maken heeft.

Actueel Maarten Buser
Beeld Pirmin Rengers
Column: Glitterachtig afscheid

Glitterachtig afscheid

Oud en nieuw doet Iduna Paalman altijd aan glitters en aan afscheid denken. Door die ene oudjaarsavond van 1999.

Columns & Commentaar Iduna Paalman
Beeld Daphne Prochowski
Gedicht: Heilig is de tong waar de waarheid op ligt


Heilig is de tong waar de waarheid op ligt

Yentl van Stokkum brengt in het kader van de Fakeweek een ode aan de tong, die ieder woord kan omkeren tot het klinkt als de waarheid.

Best of 2018 Yentl van Stokkum
Beeld Ka-Tjun Hau
De noodzaak van het nietsdoen

De noodzaak van het nietsdoen

Koen Schouwenburg schrijft over het schemergebied tussen luieren voor de lol en luieren omdat je niet anders kunt. Proust, Kabouterland, Ottessa Moshfegh en Louis-Ferdinand Céline staan hem bij.

Best of 2018 Koen Schouwenburg
Beeld Merlijn van Bijsterveld
Hard//talk: Het beste van 2018

Het beste van 2018

Hard//hoofd zet de tien beste hard//talks van 2018 op een rij.

Actueel Hard talk-redactie

Donkere materie

Marijn van der Leeuw maakte foto's en Selin Kuscu gebruikte die als uitgangspunt voor een kort verhaal.

Best of 2018 Selin Kuscu
Beeld Marijn van der Leeuw
Biechtweek: Kutmus

Kutmus

Als mensen je niet de kans geven om je diepste gevoelens aan hen op te biechten, kun je altijd nog te biecht gaan bij mussen. Een kort verhaal van Wiard van der Kooij.

Best of 2018 Wiard van der Kooij
Beeld Friso Blankevoort
Mag ik even de aandacht

Mag ik even de aandacht?

'Als we onze gestolen momenten willen terugeisen, moeten we eerst erkennen dat de huidige digitale middelen onze vrijheid niet vergroten, maar inperken.'

Actueel Mathijs Hoogenboom
Beeld Chloé Pérès-Labourdette
Filmtrialoog: The Disciples – een straatopera

The Disciples – een straatopera

'Een opera maken met twintig daklozen is vragen om problemen.' Onze redacteuren namen de proef op de som.

Actueel Redactie
Beeld Friso Blankevoort
Messy shit 3

Messy shit

Lot Veelenturf veranderde hun naam en begon daarmee een zoektocht naar hun nieuwe stem. De acceptatie van hun flexibele genderidentiteit vereist ook een onbevooroordeeld luisteren van hen omgeving, aan wie Lot zich opnieuw voorstelt.

Actueel Lot Veelenturf
Beeld Evelien Cambré

Hard//hoofd is al bijna tien jaar een artistieke en journalistieke vrijhaven voor jong talent en experiment. Elke dag verschijnen op onze site eigenzinnige artikelen, verhalen, poëzie, kunst, fotografie en illustraties van onze jonge makers. Helemaal gratis. We kunnen dit niet blijven doen zonder jouw hulp. Als je ons steunt, dan sturen we je als dank de interessantste Hard//hoofd-kunstwerken toe. Word kunstverzamelaar en help Hard//hoofd het volgende decennium door.

Steun ons