nieuwsbrief
menu Asset 14

Zelfmoordzaad?

Artikel Maartje Smits
Beeld Gemma Pauwels
Mail

Wat is er eigenlijk mis met een Europees rassenregister, bestaat er zoiets als zelfmoordzaad en waarom liep Maartje weg bij de demonstratie tegen Monsanto?

Op de middelbare school was biologie mijn favoriete vak, en niet vanwege de seksuele voorlichting. Als dochter van een imker was ik vooral geïntrigeerd door de bloemetjes en de bijtjes. Ik was zo'n meisje dat ter voorbereiding van een proefwerk bloemen ging ontleden op zoek naar stampers en meeldraden. Appels vallen doorgaans niet ver van de boom, planten vermenigvuldigen zich via hun bloemen en vruchten. Mijn moeder droogde ieder jaar zaden in de plantenkas om die in het voorjaar opnieuw te zaaien. Boeren deden hetzelfde, maar dan op grotere schaal. Dacht ik... Ik was een beetje naïef.

Zaden zijn namelijk big business. Tien grote agrochemische bedrijven zijn samen verantwoordelijk voor driekwart van de mondiale zadenmarkt. Afgelopen zaterdag werd er wereldwijd gedemonstreerd tegen de grootste van deze reuzen, Monsanto. Dit Amerikaanse biotechnische bedrijf produceert zaden, grondstoffen en bestrijdingsmiddelen, maar was vroeger gespecialiseerd in chemie. Er bestaat enige controverse over de rol die het bedrijf in de Vietnamoorlog heeft gespeeld. Het Amerikaanse leger spoot namelijk tussen 1962 en 1971 zeker 76.000.000 liter ontbladeringsmiddel over Vietnam, Oost-Laos en delen van Cambodja. Dit Agent Orange, ontwikkeld door Monsanto, beroofde guerrillastrijders van hun schuilplaatsen. Maar ook gewone burgers kwamen met het ontbladeringsmiddel in contact. Volgens een schatting van het Rode Kruis raakten zeker een miljoen mensen gehandicapt. De demonstratie van afgelopen zaterdag ging echter niet over chemische wapens, maar over zelfmoordzaden.

Ik ging naar de demonstratie omdat ik de manier waarop Monsanto met de natuur omgaat, gevaarlijk vond. Horrorverhalen over sojavelden waar geen insect meer te bekennen is, en genetisch gemanipuleerde fluorescerende druiven spookten door mijn hoofd. Op geen enkele manier kon ik dit rijmen met mijn beeld van bloemen en bijtjes. Planten hebben een natuurlijke manier om zich voort te planten, hoe kon een groot bedrijf dit zomaar claimen en manipuleren? Maar toen ik met boze vega-anarchisten en lieve hippies op de Dam stond, realiseerde ik me dat ik tussen de verkeerde spandoeken stond te dralen.

We kunnen niet allemaal duur en biologisch eten

Hugh Grant (niet de acteur, maar de CEO van Monsanto) reageerde in een interview met Bloomberg News op de betogingen. Hij vond de demonstranten elitair. Met een wereldbevolking die zo hard groeit moeten we landbouwgrond intensiever gebruiken om iedereen van voedsel te voorzien. We kunnen niet allemaal duur en biologisch eten, aldus Grant. Monsanto helpt boeren om de opbrengst van hun land te vergroten. Het bedrijf heeft een onderzoeksbudget van $1.5 miljoen om haar zaden te verbeteren. De Roundup Ready gewassen bijvoorbeeld. Deze zaden zijn genetisch gemanipuleerd en daardoor resistent tegen de Roundup pesticiden die verder al het onkruid doden. Soja of bijvoorbeeld katoen kan hierdoor dichter op elkaar geplant worden en dat levert meer op. Zo had ik het nog niet bekeken.

Groot, groter, grootst

Stel: ik ben een productdesigner, in een land waar het veel regent. Mensen schuilen onder grote bladeren of stukken karton. Ik zie een duidelijke behoefte, dus ontwerp ik een mooi regenscherm en ik noem het 'paraplu' (de meisjesnaam van mijn dierbare grootmoeder). Paraplu’s worden populair in mijn stad, maar ik moet er veel meer verkopen om mijn bedrijf rendabel te houden. Dus ga ik op zoek naar plekken waar dezelfde behoefte bestaat. Mijn atelier wordt een kleine fabriek, en al snel staan mijn vestigingen niet alleen in Nederland maar ook in Engeland, Bangladesh, Scandinavië en andere regenachtige landen. De concurrentie met andere regenschermbouwers zorgt ervoor dat mijn prijs laag blijft en de kwaliteit hoog.

In ons economisch systeem kan een groter bedrijf, goedkoper produceren en dus meer winst maken. Monsanto besteedt een deel van die winst aan biotechnisch onderzoek. Het bedrijf opereert op wereldschaal, maar door de enorme omvang is het ook minder wendbaar. Het is een logge machine, een tank die niet zomaar te stoppen is, of zelfs maar kan worden bijgestuurd. Consumenten en boeren staan ver van CEO's als Hugh Grant. Als duizenden Indiase boeren zelfmoord plegen omdat de oogst van hun dure GM-zaden mislukt, is dat voor Monsanto niet meer dan een klein ongeluk onderweg. Wat er precies onder de rupsbanden terecht komt, is onzichtbaar voor degene die het vaartuig bestuurt. Een deel van de redenen waarom er afgelopen zaterdag tegen Monsanto gedemonstreerd werd, is een logisch gevolg van de schaalvergroting van het bedrijf.

Monopolie en zelfmoordzaden

Het is opvallend hoe weinig we weten van een multinational die verantwoordelijk is voor zo’n groot deel van ons dagelijks (vee)voedsel. Dit komt voornamelijk door de monopoliepositie die Monsanto verworven heeft. Het bedrijf is zo groot dat het zich niet meer hoeft te verantwoorden en dat ook niet meer wil. Hugh Grant heeft ergens wel gelijk: ik kan helemaal niet nadenken over voedsel en zaden op wereldschaal. Dat is veel te complex. Daarom moet ik vertrouwen op de wijsheid van het concern. Dat heeft er zelf immers ook baat bij als gewassen veilig en gezond geproduceerd kunnen worden, toch?

Monsanto en iTunes zijn niet van mij afhankelijk, maar ik van hen

Dit doet me denken aan de licentieovereenkomsten van iTunes. De tekst is zo ingewikkeld dat ik niet weet waar ik mee in moet stemmen. Maar er is geen aantrekkelijk alternatief, en ik kan niet zonder muziek. Dus vertrouw ik erop dat dit bedrijf het beste met mij voor heeft, ik ben tenslotte de klant. Bij elke update klik ik schaapachtig op ‘agree’. De verhouding met de klant verandert wanneer een bedrijf een monopoliepositie krijgt. Monsanto en iTunes zijn niet van mij afhankelijk, maar ik van hen. Omdat dit geen prettige gedachte is hullen advocaten en lobbyisten de bedrijven in nevelen. Zaden en mijn persoonlijke muziekbibliotheek zijn vanzelfsprekend, ik denk er niet eens meer over na. Monsanto is onzichtbaar, en daarom kon ik zo lang geloven dat boeren hun zaden elk jaar bewaren.

Illustratie: Gemma Pauwels

Peter Brabeck, bestuursvoorzitter van Nestlé, verklaarde in 2005 dat water geprivatiseerd moest worden. In 2013 kwam dit opnieuw in het nieuws en werd hij overspoeld met verontwaardigde reacties. Zijn uitspraak werd later door de communicatieafdeling van Nestlé genuanceerd; Brabeck bedoelde alleen het water waarmee je je auto wast of je zwembad vult. Wanneer een eerste levensbehoefte zomaar door een bedrijf geclaimd dreigt te worden, voelen we ons aangetast in onze autonomie. Toch gebeurt op dit moment precies hetzelfde met zaden. Bedrijven als Monsanto verkopen zogenaamde zelfmoordzaden. Deze zaden zijn genetisch zo ontworpen dat ze niet langer dan een jaar mee gaan. De natuurlijke eigenschap van planten wordt volledig tenietgedaan en boeren moeten elk jaar nieuw zaadgoed te kopen. Opeens klinken de woorden van topman Hugh Grant cynisch. Demonstranten zijn elitair omdat ze anderen geen goedkoop voedsel gunnen? De voedselprijs is in de EU de afgelopen jaren flink gestegen, dit komt onder andere door de zelfmoordzaden en de patenten die agrochemische bedrijven aanvragen op hun zaadgoed. Zaden zijn big business.

Een Europees rassenregister

Valt het Monsanto te verwijten dat het meegaat in een systeem waarin bedrijven moeten groeien om te overleven? Toen de financiële bubbel barstte, kregen de banken hiervan de schuld, maar waren zij eigenlijk ook geen pionnen in een systeem dat zichzelf in stand hield? Natuurlijk wil Monsanto haar monopoliepositie behouden en versterken, de vraag is hoe waarom we dit laten gebeuren.

Een paar weken geleden stonden de kranten vol met alarmerende berichten. De Europese Commissie zou op het punt staan alle natuurlijke zaden te verbieden. Het zou niet lang meer duren of de zadenpolitie zou inval doen bij volkstuintjes. De reden voor deze ophef was het nieuwe voorstel voor Europese Zadenverordening dat inmiddels voor goedkeuring bij het Parlement en de Raad van Ministers ligt. Het voorstel moet de twaalf bestaande richtlijnen vervangen en is vooral “eenvoudiger, transparanter en veiliger”, aldus de verantwoordelijke eurocommissaris Tonio Borg. Kort samengevat komt het erop neer dat het Europees Bureau voor plantenrassen al het teeltmateriaal (zaden dus) dat door professionele telers verhandeld wordt, zal registreren. Hiervoor moeten zadentelers registratierechten betalen die kunnen oplopen tot 10.000 euro. Particulieren en bedrijven met minder dan tien werknemers worden echter vrijgesteld van deze wet, dus wat dat betreft was de ophef niet terecht.

Men spreekt, even poëtisch als apocalyptisch, van genetische erosie.

Mijn zaaipraktijk beperkt zich tot de zonnebloemen van de HEMA die in mijn vensterbank tegen het glas leunen. Toch heeft de nieuwe zadenwet waarschijnlijk grote gevolgen voor mij, en ook voor jou. Een rassenregister klinkt eng, maar is eigenlijk best praktisch. Het probleem ligt eerder bij de registratierechten. Voor een groot bedrijf is dit een slok op een borrel, maar voor kleine telers worden hierdoor klein gehouden. Europarlementariërs Bart Staes (Groen) en Bas Eickhout (GroenLinks) vrezen dat grote multinationals door de nieuwe wetgeving nog meer macht zullen krijgen. Dit betekent waarschijnlijk hogere prijzen, maar vooral ook meer zelfmoordzaden en minder diversiteit. Men spreekt, even poëtisch als apocalyptisch, van genetische erosie. De meningen zijn sterk verdeeld over de schadelijkheid van genetisch gemanipuleerd voedsel, maar wanneer de producenten hiervan het aanbod in de mondiale markt bepalen is dat sowieso een kwalijke zaak.

Kommetjes olijfolie, kromme komkommers en de doomsday vault

Het is geen geheim dat de grote agrochemische bedrijven een sterke lobby hebben binnen de EU. Onlangs wisten deze bedrijven een verbod op giftige pesticiden nog tot een minimum te beperken. Dit is precies waarom een demonstratie tegen Monsanto volgens mij heel weinig zin heeft. Het bedrijf is zo groot en onaantastbaar dat kritiek van haar afglijdt, als waterdruppels van een poncho. In veel opzichten is de Europese Commissie een even ondoordringbaar en ambigu orgaan. De 152 pagina’s tellende Zaden Verordening is een mooi voorbeeld. De tekst is openbaar, maar het is erg lastig om te begrijpen wat er daadwerkelijk staat. Protesten richten zich daarom op tastbare (maar onware) voorbeelden als zadenpolitie en volkstuintjes. Gelukkig heeft die ophef bij de EC ook daadwerkelijk effect.

Wanneer de EC olijfolie in kannetjes zonder etiketten wil verbieden in de horeca, of voorschrijft hoe krom Europese komkommers mogen zijn, springen we op. Net als bij Nestlé voelen we ons aangetast in onze keuzevrijheid. De protesten doen denken aan de kritiek op Monsanto, ook hier houden we krampachtig vast aan de menselijke schaal. Maar net als de commotie rond de nieuwe zadenwet zijn de protesten tegen Monsanto vaak op halve waarheden gebaseerd. Want, door onder andere de slechte weersomstandigheden waren Indiase boeren al langer suïcidaal, daar hadden de GM-gewassen niet zoveel mee te maken. En zelfmoordzaden? Wel door Monsanto ontwikkeld, maar nooit op de markt gebracht. Hybride zaden, dat wel, maar zeker niet alleen door Monsanto. Mythes als deze kunnen keer op keer de kop op steken omdat het bedrijf zo ver van ons afstaat. De zadenmarkt is, net als de Europese politiek, een doolhof. Het is onduidelijk waar we ons bevinden en wat ons te wachten staat. De hysterie rond Monsanto, olijfolie, water en kromme komkommers illustreert dat we eigenlijk geen idee hebben van wat er daadwerkelijk speelt.

Een paar duizend man op de Dam zijn echt geen partij voor Monsanto. Protesten tegen de nieuwe Zaden Verordening hadden echter wel (een klein beetje) effect. De vraag is of onze stemmen kunnen opwegen tegen de lobby van multinationals. In plaats van zich te laten bespelen zou de Europese Commissie zich moeten opstellen als een tegenspeler voor Monsanto. Ik hoop dat dit voldoende gebeurt. In ieder geval lijkt het mij niet handig om voor een eerste levensbehoeftes op één (genetisch gemodificeerd) paard te wedden, maar misschien zie ik inderdaad niet het juiste grote geheel? Mocht het ooit fout gaan, is er op het Noorse eiland Spitsbergen in ieder geval nog de doomsday vault: een enorme vrieskluis met daarin de laatste originele zaden. Deze apocalypse-kluis wordt mede gefinancierd door Monsanto. Een hele geruststelling.

In een eerdere versie van dit artikel stonden enkele feitelijke onjuistheden (Indiase boeren pleegden geen zelfmoord door GM-gewassen van Monsanto, en zelfmoordzaden zijn nooit op de markt gebracht). Nadat hierop gewezen werd, is het artikel aangepast.


Maartje Smits Maartje Smits is schrijvend detective en imker. In 2015 verscheen haar dichtbundel Als je een meisje bent bij uitgeverij De Harmonie.
Gemma Pauwels is freelance illustrator en woont in Amsterdam.

Steun ons en word kunstverzamelaar

Hard//hoofd is al bijna tien jaar een vrijhaven voor jonge en experimentele kunst, journalistiek en literatuur. Een walhalla voor hemelbestormers en constructieve twijfelaars, een speeltuin voor talentvolle dromers en ontheemde jonge honden. Elke dag verschijnen op onze site eigenzinnige artikelen, verhalen, poëzie, kunst, fotografie en illustraties van onze jonge makers. Én onze site is helemaal gratis.

Zonder jou kunnen we dit niet blijven doen. Als je ons steunt, dan maken wij jou meteen kunstverzamelaar door je speciaal geselecteerde kunstwerken toe te sturen. Verzamel kunst en help je favoriete tijdschrift het volgende decennium door.

Steun ons
het laatste
Essay: Je bent pas weg als je niet reageert 2

Je bent pas weg als je niet reageert

Moderne communicatie komt met allerhande sociale ongemakken en twijfels. Maarten Buser over nabijheid en afstand en wat Kanye West hiermee te maken heeft.

Actueel Maarten Buser
Beeld Pirmin Rengers
Column: Glitterachtig afscheid

Glitterachtig afscheid

Oud en nieuw doet Iduna Paalman altijd aan glitters en aan afscheid denken. Door die ene oudjaarsavond van 1999.

Columns & Commentaar Iduna Paalman
Beeld Daphne Prochowski
Gedicht: Heilig is de tong waar de waarheid op ligt


Heilig is de tong waar de waarheid op ligt

Yentl van Stokkum brengt in het kader van de Fakeweek een ode aan de tong, die ieder woord kan omkeren tot het klinkt als de waarheid.

Best of 2018 Yentl van Stokkum
Beeld Ka-Tjun Hau
De noodzaak van het nietsdoen

De noodzaak van het nietsdoen

Koen Schouwenburg schrijft over het schemergebied tussen luieren voor de lol en luieren omdat je niet anders kunt. Proust, Kabouterland, Ottessa Moshfegh en Louis-Ferdinand Céline staan hem bij.

Best of 2018 Koen Schouwenburg
Beeld Merlijn van Bijsterveld
Hard//talk: Het beste van 2018

Het beste van 2018

Hard//hoofd zet de tien beste hard//talks van 2018 op een rij.

Actueel Hard talk-redactie

Donkere materie

Marijn van der Leeuw maakte foto's en Selin Kuscu gebruikte die als uitgangspunt voor een kort verhaal.

Best of 2018 Selin Kuscu
Beeld Marijn van der Leeuw
Biechtweek: Kutmus

Kutmus

Als mensen je niet de kans geven om je diepste gevoelens aan hen op te biechten, kun je altijd nog te biecht gaan bij mussen. Een kort verhaal van Wiard van der Kooij.

Best of 2018 Wiard van der Kooij
Beeld Friso Blankevoort
Mag ik even de aandacht

Mag ik even de aandacht?

'Als we onze gestolen momenten willen terugeisen, moeten we eerst erkennen dat de huidige digitale middelen onze vrijheid niet vergroten, maar inperken.'

Actueel Mathijs Hoogenboom
Beeld Chloé Pérès-Labourdette
Filmtrialoog: The Disciples – een straatopera

The Disciples – een straatopera

'Een opera maken met twintig daklozen is vragen om problemen.' Onze redacteuren namen de proef op de som.

Actueel Redactie
Beeld Friso Blankevoort
Messy shit 3

Messy shit

Lot Veelenturf veranderde hun naam en begon daarmee een zoektocht naar hun nieuwe stem. De acceptatie van hun flexibele genderidentiteit vereist ook een onbevooroordeeld luisteren van hen omgeving, aan wie Lot zich opnieuw voorstelt.

Actueel Lot Veelenturf
Beeld Evelien Cambré

Hard//hoofd is al bijna tien jaar een artistieke en journalistieke vrijhaven voor jong talent en experiment. Elke dag verschijnen op onze site eigenzinnige artikelen, verhalen, poëzie, kunst, fotografie en illustraties van onze jonge makers. Helemaal gratis. We kunnen dit niet blijven doen zonder jouw hulp. Als je ons steunt, dan sturen we je als dank de interessantste Hard//hoofd-kunstwerken toe. Word kunstverzamelaar en help Hard//hoofd het volgende decennium door.

Steun ons