nieuwsbrief
menu Asset 14

Oorlog willen, voeren en verliezen I

Historicus Maarten van Riel vond een (gedigitaliseerde) stapel fotodagboeken uit de Tweede Wereldoorlog en stelde voor hard//hoofd een drieluik samen. In dit eerste deel de aanloop naar oorlog door Duitse fotolenzen.

Mail

“Wenn du Frieden haben willst, sei kriegsbereit.”

Vroeger vond je ze op de zolder van je grootouders: vergeelde fotoalbums uit vervlogen tijden. Vandaag de dag vind je ze in honderdtallen op Ebay. Toegegeven, het is een bedenkelijke fascinatie, maar ik ben erg gecharmeerd van fotoalbums uit de Tweede Wereldoorlog. Al jarenlang zoek ik op Ebay een betaalbaar exemplaar van een Duits oorlogsfotoboek – Wehrdienst und Ehrerndienst. Erinnerungen an meine Dienstzeit. Het aanbod is aanzienlijk, maar de meeste vraagprijzen exorbitant hoog – laatst werd een exemplaar voor € 2.000,- aangeboden. Eind vorig jaar wist ik een tachtigtal ingescande oorlogsfotoboeken te bemachtigen. Uit de meer dan twaalfduizend afbeeldingen ontstond dit drieluik: ‘Oorlog willen, voeren en verliezen.’

Je hoeft de eerste pagina van Ernst Jüngers In Stahlgewittern maar te lezen om er zeker van te zijn dat een slagveld wel de laatste plaats is waar je wilt belanden. “Der Atem des Kampfes wehte herüber und ließ uns seltsam erschauern. Ahnten wir, daß fast alle von uns verschlungen werden sollten an Tagen, in denen das dunkle Murren dahinten aufbrandete zu unaufhörlich rollendem Donner? Der eine früher, der andere später?” (De adem van de strijd kwam aanwaaien en deed ons vreemd huiveren. Voorvoelden we dat wij zonder uitzondering zouden worden verslonden op de dagen dat het donkere gerommel daarachter opvlamde tot een onophoudelijk rollende donder – de een vroeger, de ander later?). Wat in 1914 begon als een frischer fröhlicher Krieg, mondde al snel uit in een tot dan toe ongekend bloedvergieten. De gruwelijke beelden van de Eerste Wereldoorlog bleven lang beklijven, maar na de machtsovername door de nazi’s onder leiding van Adolf Hitler in 1933 ontstond in Duitsland een hernieuwd enthousiasme voor oorlog – ingegeven door opzwepende propaganda. De verschrikkingen van de Eerste Wereldoorlog, zoals opgetekend door Jünger, moesten worden vergeten – Jünger schreef immers ook heel enthousiasmerend over de veldslagen, waardoor het boek door nazi’s werd omarmd. Met hernieuwd elan en een modern leger zou de smet van 1918 en het vernederende Verdrag van Versailles ongedaan worden gemaakt.

Optimisme viert hoogtij

De meeste oorlogsdagboeken beginnen in 1936, het jaar dat nazi Duitsland begon met het herwinnen van vroegere glorie. Hitler liet het Rijnland bezetten waardoor de verdragen van Versailles en Locarno werden geschonden en een nieuwe Europese oorlog onafwendbaar leek. Maar het verzwakte Duitse leger was in 1936 verre van capabel om bijvoorbeeld het Franse leger te verslaan, en dus werden er massaal jongens onder de wapenen geroepen. Wat opvalt aan de foto’s uit de periode 1936-1939, veelal genomen op kazernes en opleidingscentra, is dat er veel wordt gelachen. Optimisme viert hoogtij, de openingszin van Jünger is vergeten.

Foto 1. Het oorlogsfotoboek van Hans (ingedeeld bij een Pionier Bataljon) begint met een portret van hemzelf – zoals de meeste fotoboeken beginnen met een portretfoto van de maker. Het enige wat mij opvalt aan Hans is zijn ernstige blik. Het kapsel was heel gewoon in die tijd, evenals het brilletje (dat we natuurlijk kennen van kippenboer Heinrich Himmler).

Foto 2. Soldaten van een onbekende eenheid, boksend in 1936 – en dat Hans geen uitzondering was met zijn kapsel en montuur, onderstreept de derde jongen van links. Boksen was een uitermate populaire sport in nazi-Duitsland vanwege Max Schmeling, die in 1930 als eerste Europeaan de wereldtitel veroverde. In het jaar dat deze foto werd genomen won de Duitse kampioen van de onverslaanbaar geachte Amerikaan Joe Louis – die Schemeling twee jaar later trakteerde op een grandioze nederlaag.

Foto 3. Onbekende eenheden zijn lief voor elkaar.

Foto 4. Hoewel het Duitse leger gedurende de Tweede Wereldoorlog furore maakte met de inzet van tanks in een Blitzkrieg, vormden paarden de ruggengraat van de Wehrmacht – bij de invasie van de Sovjet-Unie in de zomer van 1941 werden meer dan 750.000 paarden ingezet.

Foto 5. Onbekende eenheden imponeren publiek (rechts) in Berlijn.

Foto 6. Onbekende eenheden worden beëdigd. Wat opvalt is dat niet iedereen de Hitlergroet brengt – met name rechtsonder, waar sommige jongens verdrinken in hun jas, wordt matig, en naar eigen interpretatie, een groet gebracht. Een foto is natuurlijk een momentopname, dus misschien werd de groet net gebracht, ging hij als een wave in een voetbalstadion rond. Linksonder zie je een aantal schooljongens. Zij groeien midden jaren dertig op in een maatschappij die was doordrenkt met militarisme. Deze beëdiging was propaganda in optima forma, een effect dat de schreeuwende Goebbels nooit zou kunnen bereiken.

Foto 7. Onbekende eenheden vieren kerst in 1936. Met bier, schnaps en bajonetten.

Foto 8. Onbekende eenheden geven een demonstratie in Gotha (1937). Een tijdloos fenomeen.

Foto 9. Een zwaar stuk geschut in camouflage gebracht tijdens een Tarnung van het Artillerie-Regiment 63 in Beieren (1936).

Foto 10. Een foto die zowel in Tsjecho-Slowakije als Oostenrijk genomen zou kunnen zijn – in beide landen werden Duitse eenheden onthaald in 1938 zonder dat er een schot viel. Maar de foto is genomen in Tsjecho-Slowakije, waar Sudetenland, een deel waar drie miljoen Duitsers een etnische minderheid vormden, werd bezet – op de borden achter de eerste jeep staan de plaatsnamen Dresden en Leipzig vermeld. De jongen die links op een verhoging staat, doet denken aan Oskar, uit Günter Grass’ Die Blechtrommel. Alleen zijn trommel ontbreekt.

Foto 11. Deze foto werd genomen op 1 mei 1937.

Foto 12. Een sierlijke foto, waar enkel wat kleine nazivlaggetjes wapperen boven op de springtoren.

Foto 13. Een foto van Gustl Berauer (in 1939 werd hij Skiweltmeister) in actie op de Bergiselschanze in Oostenrijk – zo’n zestig jaar later zou Paus Johannes Paulus II er een mis opvoeren voor 60.000 gelovigen. Opvallende vertoning is de dame, gekleed in het wit, op de eerste rij van de tribune aan de overkant van de schans.

Foto 14. De bemanning van torpedoboot Luchs poseert eind jaren dertig met toenmalige filmdiva Carola Höhn. Vrolijke tijden. Maar in juli 1940 werd de Luchs getorpedeerd en tot zinken gebracht. Meer dan honderd opvarenden kwamen om het leven. Höhn trouwde in 1941 met de gedecoreerde Lufwaffe ace Arved Crüger. Maar tijdens haar zwangerschap raakte Crüger vermist in de buurt van Malta – waardoor ze als weduwe beviel van een zoon. De filmdiva zelf stierf in 2005.

Foto 15. Deze bijzondere foto werd genomen door een soldaat van Infanterie-Regiment 101 nabij het grensdorp Petersdorf. Adolf Hitler, die zelf geen rijbewijs had, maakt een tussenstop onderweg naar een intocht in Sudetenland. Het nummerbord van de Mercedes begint met WH, wat staat voor Wehrmacht. Het is onduidelijk of dit de Mercedes is die in 2009 voor negen miljoen van eigenaar wisselde.

-

Volgende week deel 2: Oorlog Voeren. “Wollt Ihr den totalen Krieg?”

Maarten van Riel (1982) is historicus, schrijver en fotograaf en in het dagelijks leven betrokken bij het opsporen van explosieven uit de Tweede Wereldoorlog bij Saricon.

Steun ons en word kunstverzamelaar

Hard//hoofd is al bijna tien jaar een vrijhaven voor jonge en experimentele kunst, journalistiek en literatuur. Een walhalla voor hemelbestormers en constructieve twijfelaars, een speeltuin voor talentvolle dromers en ontheemde jonge honden. Elke dag verschijnen op onze site eigenzinnige artikelen, verhalen, poëzie, kunst, fotografie en illustraties van onze jonge makers. Én onze site is helemaal gratis.

Zonder jou kunnen we dit niet blijven doen. Als je ons steunt, dan maken wij jou meteen kunstverzamelaar door je speciaal geselecteerde kunstwerken toe te sturen. Verzamel kunst en help je favoriete tijdschrift het volgende decennium door.

Steun ons
het laatste
Essay: Je bent pas weg als je niet reageert 2

Je bent pas weg als je niet reageert

Moderne communicatie komt met allerhande sociale ongemakken en twijfels. Maarten Buser over nabijheid en afstand en wat Kanye West hiermee te maken heeft.

Column: Glitterachtig afscheid

Glitterachtig afscheid

Oud en nieuw doet Iduna Paalman altijd aan glitters en aan afscheid denken. Door die ene oudjaarsavond van 1999.

Gedicht: Heilig is de tong waar de waarheid op ligt


Heilig is de tong waar de waarheid op ligt

Yentl van Stokkum brengt in het kader van de Fakeweek een ode aan de tong, die ieder woord kan omkeren tot het klinkt als de waarheid.

De noodzaak van het nietsdoen

De noodzaak van het nietsdoen

Koen Schouwenburg schrijft over het schemergebied tussen luieren voor de lol en luieren omdat je niet anders kunt. Proust, Kabouterland, Ottessa Moshfegh en Louis-Ferdinand Céline staan hem bij.

Hard//talk: Het beste van 2018

Het beste van 2018

Hard//hoofd zet de tien beste hard//talks van 2018 op een rij.

Donkere materie

Marijn van der Leeuw maakte foto's en Selin Kuscu gebruikte die als uitgangspunt voor een kort verhaal.

Biechtweek: Kutmus

Kutmus

Als mensen je niet de kans geven om je diepste gevoelens aan hen op te biechten, kun je altijd nog te biecht gaan bij mussen. Een kort verhaal van Wiard van der Kooij.

Mag ik even de aandacht

Mag ik even de aandacht?

'Als we onze gestolen momenten willen terugeisen, moeten we eerst erkennen dat de huidige digitale middelen onze vrijheid niet vergroten, maar inperken.'

Filmtrialoog: The Disciples – een straatopera

The Disciples – een straatopera

'Een opera maken met twintig daklozen is vragen om problemen.' Onze redacteuren namen de proef op de som.

Messy shit 3

Messy shit

Lot Veelenturf veranderde hun naam en begon daarmee een zoektocht naar hun nieuwe stem. De acceptatie van hun flexibele genderidentiteit vereist ook een onbevooroordeeld luisteren van hen omgeving, aan wie Lot zich opnieuw voorstelt.

Essay: ‘Dank voor jullie inzet!'

‘Dank voor jullie inzet!'

Mensen willen het liefst werk doen dat in een positieve zin bijdraagt aan het leven van anderen. Maar is dit wel een haalbaar ideaal?

 1

Kerstbezoek voor Gavin Marley

Gavin en Susan lopen elkaar jaren na hun middelbareschooltijd weer tegen het lijf. Gavin, die inmiddels steenrijk is, nodigt de dakloze Susan bij hem thuis uit.

Gedachtes over het imposter​syndroom

Gedachtes over het imposter​syndroom

Het jaar is bijna voorbij en daarom zet Hard//hoofd de beste stukken van 2018 nog één keer in de schijnwerpers.   Slimme, competente mensen die ervan overtuigd zijn dat ze hun succes niet verdienen. Het komt zo vaak voor dat er een term voor bestaat: het impostersyndroom. In het kader van de Fakeweek een persoonlijke […]

Tip: Neem je beste vriend(in) mee naar een kerstdiner

Neem je beste vriend(in) mee naar een kerstdiner

In deze laatste tip van 2018 geeft Emma Stomp op de valreep een onmisbaar advies voor de feestdagen.

Mentale maandag: kerst 1

All I Want for Christmas

Mentale gezondheid is belangrijk, maar we praten er weinig over. Daarom gidst Nastia Cistakova je in deze tweewekelijkse beeldcolumn langs de taboes, onhandige vragen en ongemakkelijke antwoorden over psychische problemen. Nastia weet hoe het voelt als het er in dat prachtige hoofd van je soms net wat anders aan toegaat dan ‘normaal’, en ze illustreert herkenbare […]

Willen wonen in een kerstetalage

Willen wonen in een kerstetalage

Ieder jaar met kerst willen we heel veel spullen kopen. Het zijn rekwisieten voor wanneer we ons even de protagonist in een kerstverhaal willen wanen. Maar doen we dit eigenlijk niet het hele jaar?

Alles vijf sterren: Amstelveen, een kroeg en klassieke muziek 1

Stoofvlees, heiligen en de liefde

Deze week spraken drie hard//hoofd-redactieleden hun kersttip voor je in. Van stoofvlees, via Nick Cave, naar oude liefde.

De komma in mijn komedie

De komma in mijn komedie

'Roken is niks anders dan spelen met de dood', iedereen weet dat het een slecht idee is, maar toch beginnen mensen eraan. Koen Schouwenburg schrijft over de absurditeit van een verslaving en hoe daarmee om te gaan.

Hard//talk: Sociaal ondernemers: stop met vliegen afvangen

Sociaal ondernemers: stop met vliegen afvangen

De wereld staat in brand en dat mag niet onbeschreven blijven. Sociaal ondernemen is de beste keuzes maken in een imperfecte wereld. Stop daarom met elkaar afvallen, vorm samen een front, en focus op de positive impact van duurzame innovatie, betoogt Dylan Meert. Het wordt tijd dat duurzame, eerlijke en sociale initiatieven ophouden met elkaars […]

Column: Skaten is overleven

Olympisch gezien

Iduna Paalman wil nét naar bed gaan als haar broertje belt. Met gewéldig nieuws.

Steun ons en word kunstverzamelaar
Hardhoofd vecht voor de vrijheid van jonge makers om te kunnen maken wat ze willen. Word nu kunstverzamelaar en ontvang de interessantste Hard//hoofd kunstwerken.

Steun ons vanaf €5