Illustratie: Gemma Pauwels

Gentherapie, eugenetica, gemodificeerd voedsel, wat betekent dit nu eenmaal? Wat is DNA eigenlijk? Geen nood, Brankele geeft antwoord." />

Illustratie: Gemma Pauwels

Gentherapie, eugenetica, gemodificeerd voedsel, wat betekent dit nu eenmaal? Wat is DNA eigenlijk? Geen nood, Brankele geeft antwoord." />
nieuwsbrief
menu Asset 14

De problemen van genen I

Genen zijn hot. Je voedsel is genetisch aangepast, ouders willen de oogkleur van hun ongeboren kind bepalen en steeds meer ziekten kunnen vroegtijdig getest worden. Merel Kamp zal zich binnenkort over de ethische problemen van deze praktijken buigen, maar eerst legt onze huiswetenschapper Brankele Frank eens haarfijn hoe dat nou zit, genen, DNA en chromosomen.

Mail

Zou jij genetisch gemodificeerd voedsel eten? Misschien denk je van niet, omdat het zo chemisch en kunstmatig klinkt. Maar wat nou als dergelijk voedsel juist gezonder is? Of als er anti-allergie-aardbeien worden ontwikkeld, of rijst met veel meer voedingsstoffen waardoor slechts een handje ervan al Derde Wereld-magen kan vullen? Er is zelfs al een zalmsoort zo gemodificeerd dat hij twee keer zo snel groeit en dertig procent minder voedsel nodig heeft. In de toekomst kunnen dergelijke modificaties wellicht ook bij mensen toegepast worden, en nu al kunnen onze genen ons enorm veel vertellen over eventuele ziektes en eigenschappen. Maar voordat de ethische implicaties van dit soort genetische toepassingen besproken worden, laat ons bij het begin beginnen. Wat is een gen eigenlijk, in godesnaam?

Kinderen lijken op hun ouders. Ze hebben de oogkleur van hun vader of de mond van hun moeder, het temperament van beiden en de intelligentie van de melkboer. Hoewel sommige eigenschappen natuurlijk door de opvoeding kunnen worden overgedragen, is het lastig na de geboorte de oogkleur van je kind nog te doen veranderen. Er moet dus iets zijn dat de informatie van ouder op kind doorgeeft, waarbij de helft van de vader/melkboer en de helft van de moeder afkomstig is. Dit erfelijke materiaal is deoxyribonucleic acid (DNA), aanwezig in de kern van élke cel in je lichaam. En ook in elke dierlijke, plantaardige of bacteriële cel.

Sterrenkundige groottes

Als men praat over het ‘genoom’ bedoelt men gewoon het hele DNA van een organisme. Overigens zegt de grootte van het genoom niets over de eventuele cognitieve of fysieke capaciteiten van de eigenaar: waar het menselijk genoom bestaat uit 3,2 miljard ‘letters’, heeft dat van een amoebe er maar liefst 670 miljard. Zo’n onbenullig pantoffeldiertje heeft ruim tweehonderd keer meer DNA in een lijf dat bijna tweeduizend keer kleiner is. Size doesn’t always matter.

Als je al het DNA uit één menselijke celkern achter elkaar legt heb je een sliert van ongeveer twee meter lang. Met al het DNA uit je hele lichaam zou je de afstand tot de zon en terug wel 610 keer kunnen afleggen. Om deze astronomische hoeveelheden functioneel te houden wordt alles in de cel in rommelige kluwen gerold. In 1953 ontdekten Nobellaureaten James Watson en Francis Crick de structuur van DNA. Het zijn twee lintjes die als een wenteltrap om elkaar heen gewonden zijn; een ‘dubbelstrengse helix’. Maar hoe kan nou in die sliertjes, hoe lang ze ook zijn, alle erfelijke informatie van zo’n enorm complex organisme als de mens gegrift staan?

Boekdrukkunst

Laten we het DNA vergelijken met een boek, een behoorlijk dikke pil mogen we wel zeggen. Het boek telt 23 hoofdstukken met elk twee delen. Ieder hoofdstuk is een chromosoom, waarvan je er één van beide ouders hebt (de delen); 46 chromosomen in totaal. Elk hoofdstuk is opgedeeld in alinea’s: de genen. Elke alinea bestaat uit een spatieloze aaneenschakeling van letters die, afhankelijk van waar je begint met lezen, verschillende woorden kunnen vormen. Deze letters zijn de basiseenheden van het DNA. Er zijn er vier (A, C, T en G) en ze worden eindeloos herhaald. Men kan niet zeggen dat het een bijzonder stilistisch geschreven meesterwerk is, het is eerder nogal experimenteel.

Elke keer dat een cel zich deelt, moet dit massieve boekwerk exact gekopieerd worden om de nieuwe spruit van hetzelfde DNA te voorzien. Dit monnikenwerk wordt vergemakkelijkt door de simpele opbouw van het DNA. De ruim drie miljard letters vormen vaste paren (A-T en C-G), dus als er op de ene streng DNA een A staat, moet de tegenoverliggende streng een T hebben. Er is dus maar één streng nodig om te weten hoe het hele DNA eruit ziet.

Het erfelijke materiaal dient natuurlijk niet slechts ter overerving, het maakt dat cellen leven. De celkern is de CEO die zijn medewerkers langs laat komen om de orders over te laten schrijven uit het grote receptenboek. Wanneer de lettercombinaties van de genen gelezen worden, weet de cel precies welke eiwitten hij moet maken. Het DNA dirigeert dus de productie van eiwitten, die weer de bouwstoffen zijn van nagenoeg alles in het lichaam. De letters zijn de organische variant van de nulletjes en eentjes die onze computers laten werken. Ze kunnen in zoveel verschillende volgordes voorkomen dat elke opdracht ermee kan worden beschreven.

Illustratie: Gemma Pauwels

Blauwe of groene ogen

Genen zijn dus niets meer dan delen van chromosomen, die weer delen zijn van het DNA. Van elk gen heb je twee varianten, eentje geschreven in vaderlijke letters, en de andere in moederlijke. Maar beide letters beschrijven dezelfde eigenschappen, zoals bijvoorbeeld oogkleur. Hoe kan het dan dat je toch eindigt met één kleur ogen?

Juist omdat het DNA zo enorm omvangrijk is, moet het selectief zijn. Het kan onmogelijk constant alles tegelijkertijd oplezen; dat zou enorme chaos opleveren. Bovendien is die selectiviteit noodzakelijk voor de verschillende soorten cellen. In hersencellen moeten bepaalde eiwitten worden aangemaakt, waar een spiercel weer niets aan heeft, en vice versa. Er wordt daarom per celsoort minutieus bepaald wat er afgelezen moet worden en wat niet; wat er ‘tot expressie komt’. Waar de bladzijden van het boek aan elkaar geplakt moeten blijven en waar ze zorgvuldig door een voorleesmoeder gladgestreken worden. Zo gaat het ook met de oogkleurgenen: over het algemeen staat er één gen ‘aan’, en het andere ‘uit’, waardoor je de kleur ogen van slechts één van je ouders krijgt.

Doorstrepen en typexen

Je kunt je voorstellen dat als je precies weet waar de verschillende alinea’s beginnen, en met welke letters, je het Grote Boek wat kan gaan redigeren. Zo zou je bijvoorbeeld het gen ‘ATGACT…….AGCTAG’ op chromosoom 14 compleet door de war kunnen schoppen door wat letters toe te voegen of het in zijn geheel te verwijderen. Op die manier verander je de eiwitten die geproduceerd worden en modificeer je het organisme. Zo kan je er bijvoorbeeld voor zorgen dat de zalm meer groeihormonen aanmaakt (en dus sneller groeit), of een tomaat extra kleurstoffen aanmaakt (en dus uitermate rood is). Maar zo zou je ook het geslacht van je kind, zijn oogkleur, zijn immuunsysteem of (op nog erg lange termijn) zijn onverzadigbare liefde voor tinnen soldaatjes kunnen bepalen. Dat is het gebied dat eugenetica heet: het in elkaar zetten van een bouwpakket met de meest gunstige genen.

Als er tijdens het overschrijven van het DNA iets fout gaat en er een letter verkeerd in de nieuwe kopie terecht komt, heet dit een ‘mutatie’. Meestal worden mutaties vanzelf opgespoord en verbeterd, maar zelfs de beste redacteuren zien wel eens een spelfoutje over het hoofd. In dat geval kan een mutatie nauwelijks of heel erge gevolgen hebben, onder andere afhankelijk van waar in het gen het plaatsvindt. Een verkeerde letter kan de betekenis van het te lezen woord immers volledig veranderen.

Van een aantal ziektes en aandoeningen is precies bekend waar in het DNA de verkeerd geschreven passages staan. Dit maakt het mogelijk deze vroeg in het leven op te sporen met behulp van vruchtwaterpuncties en hielenprikken (zo zijn er bij het Downsyndroom drie versies van chromosoom 21). Voor veel andere ziektes bestaan er slechts risicofactoren: dat wil zeggen dat als je bepaalde lettervolgordes op bepaalde plekken in je DNA hebt, je een verhoogde kans op die ziekte hebt. De genetische kennis blijft echter enorm groeien, en de testmogelijkheden zijn legio. Deze mogelijkheden stellen ons voor heel wat reële ethische dilemma’s, waar een filosoof zich beter mee bezig kan houden.

-Binnenkort reageert filosofe Merel Kamp op dit artikel en stipt de ethische dilemma's van gentherapie aan.-

Brankele Frank
Gemma Pauwels is freelance illustrator en woont in Amsterdam.

Steun ons en word kunstverzamelaar

Hard//hoofd is al bijna tien jaar een vrijhaven voor jonge en experimentele kunst, journalistiek en literatuur. Een walhalla voor hemelbestormers en constructieve twijfelaars, een speeltuin voor talentvolle dromers en ontheemde jonge honden. Elke dag verschijnen op onze site eigenzinnige artikelen, verhalen, poëzie, kunst, fotografie en illustraties van onze jonge makers. Én onze site is helemaal gratis.

Zonder jou kunnen we dit niet blijven doen. Als je ons steunt, dan maken wij jou meteen kunstverzamelaar door je speciaal geselecteerde kunstwerken toe te sturen. Verzamel kunst en help je favoriete tijdschrift het volgende decennium door.

Steun ons
het laatste
Essay: Je bent pas weg als je niet reageert 2

Je bent pas weg als je niet reageert

Moderne communicatie komt met allerhande sociale ongemakken en twijfels. Maarten Buser over nabijheid en afstand en wat Kanye West hiermee te maken heeft. Lees meer

Column: Glitterachtig afscheid

Glitterachtig afscheid

Oud en nieuw doet Iduna Paalman altijd aan glitters en aan afscheid denken. Door die ene oudjaarsavond van 1999. Lees meer

Gedicht: Heilig is de tong waar de waarheid op ligt


Heilig is de tong waar de waarheid op ligt

Yentl van Stokkum brengt in het kader van de Fakeweek een ode aan de tong, die ieder woord kan omkeren tot het klinkt als de waarheid. Lees meer

De noodzaak van het nietsdoen

De noodzaak van het nietsdoen

Koen Schouwenburg schrijft over het schemergebied tussen luieren voor de lol en luieren omdat je niet anders kunt. Proust, Kabouterland, Ottessa Moshfegh en Louis-Ferdinand Céline staan hem bij. Lees meer

Hard//talk: Het beste van 2018

Het beste van 2018

Hard//hoofd zet de tien beste hard//talks van 2018 op een rij. Lees meer

Donkere materie

Marijn van der Leeuw maakte foto's en Selin Kuscu gebruikte die als uitgangspunt voor een kort verhaal. Lees meer

Biechtweek: Kutmus

Kutmus

Als mensen je niet de kans geven om je diepste gevoelens aan hen op te biechten, kun je altijd nog te biecht gaan bij mussen. Een kort verhaal van Wiard van der Kooij. Lees meer

Mag ik even de aandacht

Mag ik even de aandacht?

'Als we onze gestolen momenten willen terugeisen, moeten we eerst erkennen dat de huidige digitale middelen onze vrijheid niet vergroten, maar inperken.' Lees meer

Filmtrialoog: The Disciples – een straatopera

The Disciples – een straatopera

'Een opera maken met twintig daklozen is vragen om problemen.' Onze redacteuren namen de proef op de som. Lees meer

Messy shit 3

Messy shit

Lot Veelenturf veranderde hun naam en begon daarmee een zoektocht naar hun nieuwe stem. De acceptatie van hun flexibele genderidentiteit vereist ook een onbevooroordeeld luisteren van hen omgeving, aan wie Lot zich opnieuw voorstelt. Lees meer

Essay: ‘Dank voor jullie inzet!'

‘Dank voor jullie inzet!'

Mensen willen het liefst werk doen dat in een positieve zin bijdraagt aan het leven van anderen. Maar is dit wel een haalbaar ideaal? Lees meer

 1

Kerstbezoek voor Gavin Marley

Gavin en Susan lopen elkaar jaren na hun middelbareschooltijd weer tegen het lijf. Gavin, die inmiddels steenrijk is, nodigt de dakloze Susan bij hem thuis uit. Lees meer

Gedachtes over het imposter​syndroom

Gedachtes over het imposter​syndroom

Het jaar is bijna voorbij en daarom zet Hard//hoofd de beste stukken van 2018 nog één keer in de schijnwerpers.   Slimme, competente mensen die ervan overtuigd zijn dat ze hun succes niet verdienen. Het komt zo vaak voor dat er een term voor bestaat: het impostersyndroom. In het kader van de Fakeweek een persoonlijke... Lees meer

Tip: Neem je beste vriend(in) mee naar een kerstdiner

Neem je beste vriend(in) mee naar een kerstdiner

In deze laatste tip van 2018 geeft Emma Stomp op de valreep een onmisbaar advies voor de feestdagen. Lees meer

Mentale maandag: kerst 1

All I Want for Christmas

Mentale gezondheid is belangrijk, maar we praten er weinig over. Daarom gidst Nastia Cistakova je in deze tweewekelijkse beeldcolumn langs de taboes, onhandige vragen en ongemakkelijke antwoorden over psychische problemen. Nastia weet hoe het voelt als het er in dat prachtige hoofd van je soms net wat anders aan toegaat dan ‘normaal’, en ze illustreert herkenbare... Lees meer

Willen wonen in een kerstetalage

Willen wonen in een kerstetalage

Ieder jaar met kerst willen we heel veel spullen kopen. Het zijn rekwisieten voor wanneer we ons even de protagonist in een kerstverhaal willen wanen. Maar doen we dit eigenlijk niet het hele jaar? Lees meer

Alles vijf sterren: Amstelveen, een kroeg en klassieke muziek 1

Stoofvlees, heiligen en de liefde

Deze week spraken drie hard//hoofd-redactieleden hun kersttip voor je in. Van stoofvlees, via Nick Cave, naar oude liefde. Lees meer

De komma in mijn komedie

De komma in mijn komedie

'Roken is niks anders dan spelen met de dood', iedereen weet dat het een slecht idee is, maar toch beginnen mensen eraan. Koen Schouwenburg schrijft over de absurditeit van een verslaving en hoe daarmee om te gaan. Lees meer

Hard//talk: Sociaal ondernemers: stop met vliegen afvangen

Sociaal ondernemers: stop met vliegen afvangen

De wereld staat in brand en dat mag niet onbeschreven blijven. Sociaal ondernemen is de beste keuzes maken in een imperfecte wereld. Stop daarom met elkaar afvallen, vorm samen een front, en focus op de positive impact van duurzame innovatie, betoogt Dylan Meert. Het wordt tijd dat duurzame, eerlijke en sociale initiatieven ophouden met elkaars... Lees meer

Column: Skaten is overleven

Olympisch gezien

Iduna Paalman wil nét naar bed gaan als haar broertje belt. Met gewéldig nieuws. Lees meer

Steun ons en word kunstverzamelaar
Hardhoofd vecht voor de vrijheid van jonge makers om te kunnen maken wat ze willen. Word nu kunstverzamelaar en ontvang de interessantste Hard//hoofd kunstwerken.

Steun ons vanaf €5