Illustratie: Gemma Pauwels

Huh? Dit stuk heb ik toch al eens gelezen? " />

Illustratie: Gemma Pauwels

Huh? Dit stuk heb ik toch al eens gelezen? " />
nieuwsbrief
menu Asset 14

Déjà vu

Artikel Brankele Frank
Beeld Gemma Pauwels
Mail

Iedereen kent het: het gevoel dat je iets voor de tweede keer meemaakt. Is dit een bewijs van predestinatie? Of is het toch een systeemfout van The Matrix? Brankele dook weer eens in ons brein en zocht uit wat er nu precies gebeurt, in je hoofd.

Zelfs de grootste atheïsten worden zo nu en dan aan het wankelen gebracht. Hun geloof wordt uitgedaagd de mogelijkheid van reïncarnatie of levens na de dood te weerstaan. Niet zozeer omdat we een manier zoeken ons te verlossen van de doodsangst of behoefte hebben aan zingeving, maar meer omdat we bij tijd en wijle de toekomst lijken te kunnen voorspellen. Het illustere moment waarop je denkt dat je het heden al geleefd hebt en dat de toekomst verleden tijd is: dat is wat ons het gevoel geeft van buitenaf op onszelf neer te kijken. Zijn déjà vu’s inderdaad het bewijs dat de geschiedenis zich herhaalt en ons lot reeds bepaald is?

Letterlijk betekent het woord déjà vu ‘al gezien’, naar het Franse déjà (=’al’) + vu (=’gezien’). De term werd eind 19e eeuw in het leven geroepen door een Frans medium, dat het fenomeen beschreef in een boek over de toekomst van de helderziende wetenschap. Variaties van dit fenomeen zijn de al even tot de verbeelding sprekende ‘presque vu’ (‘bijna gezien’, wat wordt gebruikt om ‘op het puntje van je tong’-momenten mee aan te duiden) en de nog leukere ‘jamais vu’. Dit laatste, wat ‘nog nooit gezien’ betekent, vindt plaats in zeldzame gevallen waarbij bekende situaties of mensen als compleet nieuw en onbekend ervaren worden.

Déjà wattes?

Déjà vu’s hebben voor een enorme waaier aan oorzakelijke theorieën gezorgd. Ze variëren van de beleving van voorspellende of onbewuste dromen tot de bewijsvoering voor reïncarnatie of de eeuwige vicieuze cirkel van het universum. Bovendien bestaat er nog een enorme hoeveelheid aan subcategorieën die de specificiteit van het herbeleefde moment weergeven. Zo heb je 'déjà entendu', 'déjà vécu', 'déjà gôuté', 'déjà visité' en 'déjà dit', die respectievelijk de sensatie weergeven dat je iets al eerder hebt gehoord, beleefd, geproefd, bezocht en gezegd. Eigenlijk scharen al deze déjà-experiences zich onder de vécu-variant, aangezien de herbeleving meestal zowel zicht als gehoor betreft.

Vanuit de neurowetenschappen bestaat er nog geen duidelijkheid over wat er nou precies plaatsvindt in de hersens tijdens een déjà vu. Belangrijke reden hiervoor is dat het uitermate lastig blijkt het fenomeen in een wetenschappelijke setting te bestuderen. Je kunt iemand immers moeilijk bevelen een déjà vu te krijgen; de aard van het beestje ligt ‘m nou juist in de volledige onberekenbaarheid. Toch is er een verklaring mogelijk.

Illustratie: Gemma Pauwels

Geheugen

De meest logische theorie heeft te maken met je waarneming en geheugen. Normaal gesproken legt de visuele informatie van de buitenwereld een bepaalde route af in je hersens. Eerst worden de basale visuele kenmerken onderscheiden en vervolgens wordt er een eensgezind product van je perceptie verder gestuurd. Dat bereikt je bewustzijn en daarna wordt die specifieke perceptie, al dan niet in combinatie met andere omgevingsinformatie, opgeslagen in je geheugen. Tijdens een déjà vu zou er een foutje optreden tijdens deze cascade, en de perceptie eerst opgeslagen worden in je geheugen voordat je de informatie bewust en wel verwerkt hebt. Er zit dus een korte vertraging in de mentale verwerking van je gewaarwording, waardoor je het gevoel krijgt dat wat je ziet al eerder gezien te hebben. Vandaar ook het idee dat je weet wat er gaat komen, zonder echt in staat te zijn hardop te zeggen wat er komt: je herinnering wordt een fractie van een seconde voor je bewuste perceptie gevormd. Bovendien weet je nooit de details van de vorige keer dat je dezelfde sensatie beleefde. Die was er namelijk niet.

Mensen met epilepsie, een aandoening die ontstaat in je temporale hersenkwab (ter hoogte van je slapen) schijnen vaker déjà vu’s te hebben. Een correlatie met enige andere neurologische of psychiatrische aandoening ontbreekt. Dit zou kunnen suggereren dat déjà vu’s het gevolg zijn van een foutieve neurale ontlading. Een milde afwijking in de activatiepatronen van de neuronen zou zo tot een verkeerde sensatie van het geheugen kunnen leiden. De vraag blijft dan natuurlijk nog steeds hoe het mogelijk is dat dergelijke sprongen in het systeem kunnen ontstaan, en hoe ze precies tot zo’n enorm levendige en soms secondelang durende ervaring kunnen leiden.

The groundhog days are over

In de kunsten is de déjà vu natuurlijk een mooi artistiek thema waarmee je de wetten van tijd, plaats en ruimte spitsvondig aan je laars kan lappen. Al is het alleen maar omdat je er geweldige tag lines mee kan verzinnen als “Her past isn’t the only thing coming back to haunt them” en “If you thought it was just a trick of the mind, prepare yourself for the truth”. Als je inmiddels helemaal gek wordt van de eindeloze herhalingen van Groundhog Day, zijn hier nog wat andere pareltjes van déjà vu bezielde bewegende beelden. Zie deze Monthy Python-klassieker en deze heel recente van filmmaker Michel Gondry
(Eternal Sunshine of the Spotless Mind) die een Amerikaanse talkshow op een fabuleuze manier regisseerde. Feit blijft dat het ook met intrigerende neurologische fenomenen de kunst is om niet teveel in herhaling te vallen. Helaas, dat is déjà fait.


Brankele Frank
Gemma Pauwels is freelance illustrator en woont in Amsterdam.

Steun ons en word kunstverzamelaar

Hard//hoofd is al bijna tien jaar een vrijhaven voor jonge en experimentele kunst, journalistiek en literatuur. Een walhalla voor hemelbestormers en constructieve twijfelaars, een speeltuin voor talentvolle dromers en ontheemde jonge honden. Elke dag verschijnen op onze site eigenzinnige artikelen, verhalen, poëzie, kunst, fotografie en illustraties van onze jonge makers. Én onze site is helemaal gratis.

Zonder jou kunnen we dit niet blijven doen. Als je ons steunt, dan maken wij jou meteen kunstverzamelaar door je speciaal geselecteerde kunstwerken toe te sturen. Verzamel kunst en help je favoriete tijdschrift het volgende decennium door.

Steun ons
het laatste
Essay: Je bent pas weg als je niet reageert 2

Je bent pas weg als je niet reageert

Moderne communicatie komt met allerhande sociale ongemakken en twijfels. Maarten Buser over nabijheid en afstand en wat Kanye West hiermee te maken heeft.

Actueel Maarten Buser
Beeld Pirmin Rengers
Column: Glitterachtig afscheid

Glitterachtig afscheid

Oud en nieuw doet Iduna Paalman altijd aan glitters en aan afscheid denken. Door die ene oudjaarsavond van 1999.

Columns & Commentaar Iduna Paalman
Beeld Daphne Prochowski
Gedicht: Heilig is de tong waar de waarheid op ligt


Heilig is de tong waar de waarheid op ligt

Yentl van Stokkum brengt in het kader van de Fakeweek een ode aan de tong, die ieder woord kan omkeren tot het klinkt als de waarheid.

Best of 2018 Yentl van Stokkum
Beeld Ka-Tjun Hau
De noodzaak van het nietsdoen

De noodzaak van het nietsdoen

Koen Schouwenburg schrijft over het schemergebied tussen luieren voor de lol en luieren omdat je niet anders kunt. Proust, Kabouterland, Ottessa Moshfegh en Louis-Ferdinand Céline staan hem bij.

Best of 2018 Koen Schouwenburg
Beeld Merlijn van Bijsterveld
Hard//talk: Het beste van 2018

Het beste van 2018

Hard//hoofd zet de tien beste hard//talks van 2018 op een rij.

Actueel Hard talk-redactie

Donkere materie

Marijn van der Leeuw maakte foto's en Selin Kuscu gebruikte die als uitgangspunt voor een kort verhaal.

Best of 2018 Selin Kuscu
Beeld Marijn van der Leeuw
Biechtweek: Kutmus

Kutmus

Als mensen je niet de kans geven om je diepste gevoelens aan hen op te biechten, kun je altijd nog te biecht gaan bij mussen. Een kort verhaal van Wiard van der Kooij.

Best of 2018 Wiard van der Kooij
Beeld Friso Blankevoort
Mag ik even de aandacht

Mag ik even de aandacht?

'Als we onze gestolen momenten willen terugeisen, moeten we eerst erkennen dat de huidige digitale middelen onze vrijheid niet vergroten, maar inperken.'

Actueel Mathijs Hoogenboom
Beeld Chloé Pérès-Labourdette
Filmtrialoog: The Disciples – een straatopera

The Disciples – een straatopera

'Een opera maken met twintig daklozen is vragen om problemen.' Onze redacteuren namen de proef op de som.

Actueel Redactie
Beeld Friso Blankevoort
Messy shit 3

Messy shit

Lot Veelenturf veranderde hun naam en begon daarmee een zoektocht naar hun nieuwe stem. De acceptatie van hun flexibele genderidentiteit vereist ook een onbevooroordeeld luisteren van hen omgeving, aan wie Lot zich opnieuw voorstelt.

Actueel Lot Veelenturf
Beeld Evelien Cambré

Hard//hoofd is al bijna tien jaar een artistieke en journalistieke vrijhaven voor jong talent en experiment. Elke dag verschijnen op onze site eigenzinnige artikelen, verhalen, poëzie, kunst, fotografie en illustraties van onze jonge makers. Helemaal gratis. We kunnen dit niet blijven doen zonder jouw hulp. Als je ons steunt, dan sturen we je als dank de interessantste Hard//hoofd-kunstwerken toe. Word kunstverzamelaar en help Hard//hoofd het volgende decennium door.

Steun ons