Beeld: Maarten Remmers

Lynn bezoekt de oudste metrotunnel ter wereld. Waar komt onze fascinatie voor het ondergrondse toch vandaan?" />

Beeld: Maarten Remmers

Lynn bezoekt de oudste metrotunnel ter wereld. Waar komt onze fascinatie voor het ondergrondse toch vandaan?" />
nieuwsbrief
menu Asset 14

Verdwaaldrang

Lynn ging samen met tweehonderd anderen op tour in de oudste metrotunnel ter wereld. Het ondergrondse verwijst naar de onderwereld, naar verborgen steden en rare wezens. Wat zegt onze fascinatie voor de werelden onder onze voeten over de mens? Wat hopen we in dat donker te vinden?

Mail

Bob Diamond wil dat we ons gezond verstand even opzij zetten en volledig in termen van Einsteins relativiteitstheorie denken. Anders kunnen we namelijk niet begrijpen dat hoe zwaarder je trein is, des te minder kracht er nodig is om ‘m voort te bewegen. Het is zondagochtend, we staan in ’s werelds oudste metrotunnel, en Bob Diamond, die klein en dik is als een pad, zit als de Boeddha op een berg stenen en stukgehakt metselwerk te vertellen hoe we hier terecht zijn gekomen. ‘We’ zijn een stuk of tweehonderd stadsbewoners die net ieder vijftien dollar hebben betaald om door een gat in de snelweg naar beneden te klauteren en die zich nu vergapen aan een bijna twee eeuwen oude tunnel van nog geen kilometer lang. Bob Diamond is de obsessieve verhalenverteller die deze tunnel dertig jaar gelden heeft ontdekt, nadat deze meer dan honderd jaar vergeten onder Atlantic Avenue in Brooklyn lag.

Buiten schijnt de zon, hier een paar peertjes en onze zaklampen. De lucht is vochtig, we struikelen over bakstenen, en Bob Diamond zegt dat volgens hem de boeven van vroeger beter waren dan de boeven van nu. Naar zijn mening dan, persoonlijk. Van alle dingen die je zou kunnen doen op een absurd zonnige zondag aan het eind van de herfst ligt deze afdaling zeker niet het meest voor de hand. Toch staat er, wanneer we anderhalf uur later weer naar boven klimmen, ruim driehonderd man klaar om naar binnen te gaan voor de tweede rondleiding van de dag. En zo gaat het blijkbaar al een paar jaar, eens in de twee weken op zondag. Wat is dat toch, die fascinatie van de mens voor het ondergrondse?

Zo oud als de mens

In haar wondermooie boek Notes on the Underground (niet te verwarren met Fjodor Dostojevski’s Notes from the Underground) schrijft MIT professor Rosalind Williams dat ‘verhalen over het afdalen naar het ondergrondse zo oud en universeel zijn, dat hun fundamentele structuur, de oppositie tussen oppervlakte en diepte, wel in de structuur van het menselijk brein geworteld lijkt.’ Ga maar na: Persephone werd naar de onderwereld ontvoerd, Orpheus ging erheen om zijn geliefde te redden, Jules Verne schreef over een ondergrondse stad en de Freggles woonden in een grot onder de grond.

Plato had zijn grot, natuurlijk, en vóór Plato woonden we er zelf in. De fascinatie voor het ondergrondse is dus zo oud als de mens. Maar de manier waarop we over het ondergrondse denken – wat we er ons bij voorstellen, wat het symboliseert – is constant aan verandering onderhevig. Zo beschrijft Williams hoe, in de achttiende en negentiende eeuw, ondergrondverhalen een nieuwe impuls kregen door de technologische en wetenschappelijke vooruitgang in die tijd. Mijnbouw, het aanleggen van metrotunnels, geologie, en überhaupt het idee dat er ‘onder’ de waarneembare werkelijkheid een diepere structuur lag voor de wetenschap om te ontdekken, waren voer voor de verbeelding van schrijvers en vertellers.

In de eenentwintigste eeuw zien we de straat niet zo vaak meer openliggen omdat er een metrotunnel aangelegd moet worden (de N-Z lijn even buiten beschouwing gelaten) en lijken de grenzen van de wetenschap eerder in de ruimte te liggen dan onder de grond. Toch blijft het ondergrondse fascineren, en ook nu weer hangt die fascinatie samen met onze technologische, rationele en gecontroleerde leefomgeving. Onder de grond liggen het mysterie en de exclusiviteit waaraan het ons in een gereguleerde, onttoverde massacultuur ontbreekt. Althans, dat hoop je dan, op zo’n zondagochtend in Brooklyn.

Beeld: Maarten Remmers

Verdwalen

Vroeger was verdwalen heel normaal. Odysseus deed het, Hans en Grietje ook. En niet alleen in het bos of op een onbewoond eiland: ook in de stad kon je tot een eeuw geleden nog heel goed verdwalen – kijk maar naar de Surrealistische kunstenaars in Parijs, die ’s nachts door de hoofdstedelijke kronkelsteegjes dwaalden en zich lieten overdonderen door onverwachte vista’s en willekeurige juxtaposities.

Tegenwoordig is verdwalen een stuk moeilijker. In een bos kom je eigenlijk zelden, op een onbewoond eiland alleen onder begeleiding van een gids en vergezeld door een bootlading medetoeristen, en wie in de stad nog wil verdwalen moet wel van hele goede huize komen. Bewegwijzering, stedelijke planning en CCTV camera’s hebben ervoor gezorgd dat geen hoekje in de stad nog onbekend terrein is. Er is geen steegje dat niet op de kaart staat, en mocht je het echt even niet meer weten allemaal, dan heeft je telefoon vast wel GPS en heb je zó een blinkend rood bolletje dat je precies vertelt waar je bent.

Dat is toch jammer, want een beetje romantische ziel zou graag verdwalen. Wie is opgegroeid met verdwaalverhalen (en welk kinderboeklezend kind is dat niet?), die weet dat verdwalen spannend is, gevaarlijk zelfs soms, en dat het altijd iets oplevert: een levensles, een bijzondere ontmoeting, een materiële vondst of gewoon een goed verhaal.

Daar ligt de aantrekkingskracht van het ondergrondse. Onder het volledig bekende oppervlak van wegen, stoepen en paden gaat een wereld schuil van kabels en tunnels die weliswaar ooit door mensen is aangelegd, maar waarvan mensen toch niet precies weten hoe ze in elkaar zit. In die van nature duistere omgeving kun je nog altijd de weg kwijt raken – en dan écht. Voor urban explorers, die graag verlaten of verboden plekken aandoen, zijn ondergrondse tunnels, catacomben en riolen geliefd terrein. En wie geluk heeft, ontdekt nog eens wat. Zoals de alleroudste metrotunnel, in 1844 in zeven maanden tijd aangelegd met behulp van 800 onderbetaalde Ierse mannen, en vervolgens bijna een eeuw lang vergeten. Zie ze dat maar eens nadoen, die ingenieurs van de N-Z lijn.

Behalve verdwaalpotentie, heeft het ondergrondse ook iets exclusiefs. De metro mag dan dagelijks duizenden mensen onder de grond vervoeren, die reizigers zijn zo goed als blind: écht een kijkje onder de grond nemen lukt je eigenlijk bijna nooit. En zoals het burgers in een massamaatschappij betaamt, willen we natuurlijk niets liever dan exclusieve, unieke, en authentieke ervaringen consumeren.

De ironie is, dat datgene wat het ondergrondse aantrekkelijk maakt – de mogelijkheid tot verdwalen en het feit dat het for your eyes only lijkt te zijn, volledig ontbreekt op zo’n zondagochtend met Bob Diamond. Met tweehonderd man door een tunnel struinen is toch net wat minder spannend dan in je eentje en verdwalen gaat hier natuurlijk ook niet lukken. Ook het ondergrondse is niet veilig voor de steriliserende werking van het toerisme. Exclusiviteit en mysterie worden ingepakt en voor het driedubbele aan je terug verkocht. Het ondergrondse – of het idee dat we daarvan hebben – is een fata morgana die eeuwig aan ons ontsnapt.

Na anderhalf uur met Bob Diamond staan we weer keurig boven de grond. Zoals gepland, en met z’n allen.

Lynn

Steun ons en word kunstverzamelaar

Hard//hoofd is al bijna tien jaar een vrijhaven voor jonge en experimentele kunst, journalistiek en literatuur. Een walhalla voor hemelbestormers en constructieve twijfelaars, een speeltuin voor talentvolle dromers en ontheemde jonge honden. Elke dag verschijnen op onze site eigenzinnige artikelen, verhalen, poëzie, kunst, fotografie en illustraties van onze jonge makers. Én onze site is helemaal gratis.

Zonder jou kunnen we dit niet blijven doen. Als je ons steunt, dan maken wij jou meteen kunstverzamelaar door je speciaal geselecteerde kunstwerken toe te sturen. Verzamel kunst en help je favoriete tijdschrift het volgende decennium door.

Steun ons
het laatste
Essay: Je bent pas weg als je niet reageert 2

Je bent pas weg als je niet reageert

Moderne communicatie komt met allerhande sociale ongemakken en twijfels. Maarten Buser over nabijheid en afstand en wat Kanye West hiermee te maken heeft. Lees meer

Column: Glitterachtig afscheid

Glitterachtig afscheid

Oud en nieuw doet Iduna Paalman altijd aan glitters en aan afscheid denken. Door die ene oudjaarsavond van 1999. Lees meer

Gedicht: Heilig is de tong waar de waarheid op ligt


Heilig is de tong waar de waarheid op ligt

Yentl van Stokkum brengt in het kader van de Fakeweek een ode aan de tong, die ieder woord kan omkeren tot het klinkt als de waarheid. Lees meer

De noodzaak van het nietsdoen

De noodzaak van het nietsdoen

Koen Schouwenburg schrijft over het schemergebied tussen luieren voor de lol en luieren omdat je niet anders kunt. Proust, Kabouterland, Ottessa Moshfegh en Louis-Ferdinand Céline staan hem bij. Lees meer

Hard//talk: Het beste van 2018

Het beste van 2018

Hard//hoofd zet de tien beste hard//talks van 2018 op een rij. Lees meer

Donkere materie

Marijn van der Leeuw maakte foto's en Selin Kuscu gebruikte die als uitgangspunt voor een kort verhaal. Lees meer

Biechtweek: Kutmus

Kutmus

Als mensen je niet de kans geven om je diepste gevoelens aan hen op te biechten, kun je altijd nog te biecht gaan bij mussen. Een kort verhaal van Wiard van der Kooij. Lees meer

Mag ik even de aandacht

Mag ik even de aandacht?

'Als we onze gestolen momenten willen terugeisen, moeten we eerst erkennen dat de huidige digitale middelen onze vrijheid niet vergroten, maar inperken.' Lees meer

Filmtrialoog: The Disciples – een straatopera

The Disciples – een straatopera

'Een opera maken met twintig daklozen is vragen om problemen.' Onze redacteuren namen de proef op de som. Lees meer

Messy shit 3

Messy shit

Lot Veelenturf veranderde hun naam en begon daarmee een zoektocht naar hun nieuwe stem. De acceptatie van hun flexibele genderidentiteit vereist ook een onbevooroordeeld luisteren van hen omgeving, aan wie Lot zich opnieuw voorstelt. Lees meer

Essay: ‘Dank voor jullie inzet!'

‘Dank voor jullie inzet!'

Mensen willen het liefst werk doen dat in een positieve zin bijdraagt aan het leven van anderen. Maar is dit wel een haalbaar ideaal? Lees meer

 1

Kerstbezoek voor Gavin Marley

Gavin en Susan lopen elkaar jaren na hun middelbareschooltijd weer tegen het lijf. Gavin, die inmiddels steenrijk is, nodigt de dakloze Susan bij hem thuis uit. Lees meer

Gedachtes over het imposter​syndroom

Gedachtes over het imposter​syndroom

Het jaar is bijna voorbij en daarom zet Hard//hoofd de beste stukken van 2018 nog één keer in de schijnwerpers.   Slimme, competente mensen die ervan overtuigd zijn dat ze hun succes niet verdienen. Het komt zo vaak voor dat er een term voor bestaat: het impostersyndroom. In het kader van de Fakeweek een persoonlijke... Lees meer

Tip: Neem je beste vriend(in) mee naar een kerstdiner

Neem je beste vriend(in) mee naar een kerstdiner

In deze laatste tip van 2018 geeft Emma Stomp op de valreep een onmisbaar advies voor de feestdagen. Lees meer

Mentale maandag: kerst 1

All I Want for Christmas

Mentale gezondheid is belangrijk, maar we praten er weinig over. Daarom gidst Nastia Cistakova je in deze tweewekelijkse beeldcolumn langs de taboes, onhandige vragen en ongemakkelijke antwoorden over psychische problemen. Nastia weet hoe het voelt als het er in dat prachtige hoofd van je soms net wat anders aan toegaat dan ‘normaal’, en ze illustreert herkenbare... Lees meer

Willen wonen in een kerstetalage

Willen wonen in een kerstetalage

Ieder jaar met kerst willen we heel veel spullen kopen. Het zijn rekwisieten voor wanneer we ons even de protagonist in een kerstverhaal willen wanen. Maar doen we dit eigenlijk niet het hele jaar? Lees meer

Alles vijf sterren: Amstelveen, een kroeg en klassieke muziek 1

Stoofvlees, heiligen en de liefde

Deze week spraken drie hard//hoofd-redactieleden hun kersttip voor je in. Van stoofvlees, via Nick Cave, naar oude liefde. Lees meer

De komma in mijn komedie

De komma in mijn komedie

'Roken is niks anders dan spelen met de dood', iedereen weet dat het een slecht idee is, maar toch beginnen mensen eraan. Koen Schouwenburg schrijft over de absurditeit van een verslaving en hoe daarmee om te gaan. Lees meer

Hard//talk: Sociaal ondernemers: stop met vliegen afvangen

Sociaal ondernemers: stop met vliegen afvangen

De wereld staat in brand en dat mag niet onbeschreven blijven. Sociaal ondernemen is de beste keuzes maken in een imperfecte wereld. Stop daarom met elkaar afvallen, vorm samen een front, en focus op de positive impact van duurzame innovatie, betoogt Dylan Meert. Het wordt tijd dat duurzame, eerlijke en sociale initiatieven ophouden met elkaars... Lees meer

Column: Skaten is overleven

Olympisch gezien

Iduna Paalman wil nét naar bed gaan als haar broertje belt. Met gewéldig nieuws. Lees meer

Steun ons en word kunstverzamelaar
Hardhoofd vecht voor de vrijheid van jonge makers om te kunnen maken wat ze willen. Word nu kunstverzamelaar en ontvang de interessantste Hard//hoofd kunstwerken.

Steun ons vanaf €5