Beeld: Merel Kamp

Met een sceptische houding zorg je voor nuance, maar je loopt ook het risico overal afzijdig van te blijven. Is scepsis eigenlijk wel zo goed?" />

Beeld: Merel Kamp

Met een sceptische houding zorg je voor nuance, maar je loopt ook het risico overal afzijdig van te blijven. Is scepsis eigenlijk wel zo goed?" />
nieuwsbrief
menu Asset 14

Scepsis is laf

Het is goed om sceptisch te zijn. We zijn of worden allemaal opgeleid tot kritische vragenstellers die zich niet met een kluitje het riet in laten sturen. De wereld moet bevraagd worden, onze zekerheden gewantrouwd. Merel onderzoekt of deze houding, waardevol als ze lijkt, wel houdbaar is; worden we door altijd maar sceptisch te zijn niet allemaal angsthazen?

Mail

Een sceptische houding wordt over het algemeen gezien als waardevol. In mijn opvoeding, zowel van huis uit als later op het categoriale gymnasium waar ik een opleiding heb mogen genieten en tot een bepaalde hoogte ook in de academische omgeving waarin ik me nu bevind, is scepticisme een deugd. Een intellectuele verworvenheid, iets wat je verplicht bent aan je ‘stand’. Een gebrek aan scepticisme wordt al snel ervaren als een blijk van naïviteit. En naïviteit, hoewel bij uitzondering vermakelijk, behoort tot de zeven buiten-Bijbelse hoofdzonden. "Wie na zijn achttiende jaar naïef is", zei een collega van me eens, "is gewoon dom." Wij knikten instemmend, glimlachten en vervolgden onze lunch. Een gemakkelijke ezelsbrug om te onthouden wanneer we ons precies naïviteit kunnen veroorloven is de sterke overeenkomst van het woord ‘naïviteit’ met het woord ‘nativiteit’: bij de geboorte dus en enkele jaren daarna.

Scepsis zorgt voor veiligheid

Maar we hadden het over scepticisme met aan haar linkerzijde naïviteit en aan haar rechterzijde dogmatisme: een vast overtuigd zijn van bepaalde opvattingen, een onwrikbaar geloof in hun waarheid, die te vuur en te zwaard wordt verdedigd. Verbeten vasthouden aan bepaalde opvattingen is uiteraard niet iets wat alleen dogmatici en fundamentalisten met verve doen. Als kwetsbare, denkende en voelende wezens in een even kwetsbare en onzekere wereld koesteren we maar al te graag enige zekerheid. Want waar zekerheid is, is geen twijfel en waar geen twijfel is, is geen angst. Het paradoxale is echter dat ook zekerheden ons kwetsbaar maken, zij het op een andere manier: onze zekerheden kunnen ondergraven worden, onze waarheden weerlegd. Daar staan we dan, als uitgeklede soldaten op het slagveld. Niet langer beschermd en gekoesterd, weduwen en weduwnaren van onze waarheden.

Beeld: Merel Kamp

Het doel van het scepticisme, zoals ooit door Sextus Empiricus (160–210 A.D.) geformuleerd, is dan ook ‘ataraxia’, wat je kunt vertalen met 'onverstoorbaarheid’. Onverstoorbaarheid behoeft weinig uitleg: het is een uitweg uit de onrust van het zoeken naar de waarheid, van het wegen van argumenten en het verliezen van dierbare overtuigingen. Het is weinig verbazend dat het scepticisme populair was in roerige, onzekere tijden. De sceptici pleitten voor het uitstellen van ons oordeel, iets wat in hun ogen niet al te veel moeite zou moeten kosten, gezien de uiteindelijke gelijkwaardigheid van alle argumenten voor of tegen. Het uitstel van ons oordeel wordt verwoord als een stilstand van de rede. In deze stilstand vinden we als bij toeval de onverstoorbaarheid.

Maar je blijft wel afzijdig

Als hedendaagse deugd is een sceptische houding eerder bedoeld als waakzaamheid tegen te vroege instemming en te late bedenkingen en in die zin is ze een nobel streven, maar daarom niet minder verraderlijk. Het toevallige neveneffect - de onverstoorbaarheid - is iets wat vaak door ons hedendaagse sceptici vergeten wordt. Niet te snel oordelen is politiek correct (en niet zonder reden), maar het kan op verschillende manieren fout gaan: onze motieven kunnen verkeerd zijn en we kunnen zonder het te beogen terechtkomen in een klassieke onverstoorbaarheid. Oftewel: we kunnen ons oordeel uitstellen omdat we bang zijn te oordelen - bang zijn het bij het verkeerde eind te hebben of bang zijn voor de reactie van anderen op onze standpunten, en we kunnen onbedoeld in ons uitstellen blijven hangen en in een soort onverstoorde, zelfgenoegzame afzijdigheid belanden. Een gebrek aan betrokkenheid maakt het gemakkelijk om dingen langs ons heen te laten gaan en af te zien van inmenging. Het leven voltrekt zich buiten ons om, zo voelt het. Alles wordt bejegend met dezelfde koele blik en de buitenwereld kleurt een monotoon grijs.

Enthousiasme en bevlogenheid leven bij de gratie van een zeker gebrek aan kritisch scepticisme, een gebrek aan de afstandelijkheid die een sceptische houding van ons vraagt. Scepticisme ontaardt als het niet vergezeld gaat van scepticisme ten aanzien van de sceptische houding zelf. Dan worden we dodelijk saaie advocaten van allerlei duivels, maar zijn we bij geen van hen in dienst. We worden onverankerde, onverstoorbare, laffe ledigheid, die zich voordoet als intellectuele oplettendheid. Wanneer we alleen nog maar vlijmscherpe vragen stellen om zelf geen vragen te hoeven beantwoorden - een psychologische truc - dan is de sceptische houding simpelweg een dekmantel voor lafheid en angst. En dat zijn toch geen deugden. Is de meest geoefende en geroutineerde scepticus niet stomweg een angsthaas? Hierop mag de scepticus antwoorden.

Merel Kamp

Steun ons en word kunstverzamelaar

Hard//hoofd is al bijna tien jaar een vrijhaven voor jonge en experimentele kunst, journalistiek en literatuur. Een walhalla voor hemelbestormers en constructieve twijfelaars, een speeltuin voor talentvolle dromers en ontheemde jonge honden. Elke dag verschijnen op onze site eigenzinnige artikelen, verhalen, poëzie, kunst, fotografie en illustraties van onze jonge makers. Én onze site is helemaal gratis.

Zonder jou kunnen we dit niet blijven doen. Als je ons steunt, dan maken wij jou meteen kunstverzamelaar door je speciaal geselecteerde kunstwerken toe te sturen. Verzamel kunst en help je favoriete tijdschrift het volgende decennium door.

Steun ons
het laatste
Essay: Je bent pas weg als je niet reageert 2

Je bent pas weg als je niet reageert

Moderne communicatie komt met allerhande sociale ongemakken en twijfels. Maarten Buser over nabijheid en afstand en wat Kanye West hiermee te maken heeft. Lees meer

Column: Glitterachtig afscheid

Glitterachtig afscheid

Oud en nieuw doet Iduna Paalman altijd aan glitters en aan afscheid denken. Door die ene oudjaarsavond van 1999. Lees meer

Gedicht: Heilig is de tong waar de waarheid op ligt


Heilig is de tong waar de waarheid op ligt

Yentl van Stokkum brengt in het kader van de Fakeweek een ode aan de tong, die ieder woord kan omkeren tot het klinkt als de waarheid. Lees meer

De noodzaak van het nietsdoen

De noodzaak van het nietsdoen

Koen Schouwenburg schrijft over het schemergebied tussen luieren voor de lol en luieren omdat je niet anders kunt. Proust, Kabouterland, Ottessa Moshfegh en Louis-Ferdinand Céline staan hem bij. Lees meer

Hard//talk: Het beste van 2018

Het beste van 2018

Hard//hoofd zet de tien beste hard//talks van 2018 op een rij. Lees meer

Donkere materie

Marijn van der Leeuw maakte foto's en Selin Kuscu gebruikte die als uitgangspunt voor een kort verhaal. Lees meer

Biechtweek: Kutmus

Kutmus

Als mensen je niet de kans geven om je diepste gevoelens aan hen op te biechten, kun je altijd nog te biecht gaan bij mussen. Een kort verhaal van Wiard van der Kooij. Lees meer

Mag ik even de aandacht

Mag ik even de aandacht?

'Als we onze gestolen momenten willen terugeisen, moeten we eerst erkennen dat de huidige digitale middelen onze vrijheid niet vergroten, maar inperken.' Lees meer

Filmtrialoog: The Disciples – een straatopera

The Disciples – een straatopera

'Een opera maken met twintig daklozen is vragen om problemen.' Onze redacteuren namen de proef op de som. Lees meer

Messy shit 3

Messy shit

Lot Veelenturf veranderde hun naam en begon daarmee een zoektocht naar hun nieuwe stem. De acceptatie van hun flexibele genderidentiteit vereist ook een onbevooroordeeld luisteren van hen omgeving, aan wie Lot zich opnieuw voorstelt. Lees meer

Essay: ‘Dank voor jullie inzet!'

‘Dank voor jullie inzet!'

Mensen willen het liefst werk doen dat in een positieve zin bijdraagt aan het leven van anderen. Maar is dit wel een haalbaar ideaal? Lees meer

 1

Kerstbezoek voor Gavin Marley

Gavin en Susan lopen elkaar jaren na hun middelbareschooltijd weer tegen het lijf. Gavin, die inmiddels steenrijk is, nodigt de dakloze Susan bij hem thuis uit. Lees meer

Gedachtes over het imposter​syndroom

Gedachtes over het imposter​syndroom

Het jaar is bijna voorbij en daarom zet Hard//hoofd de beste stukken van 2018 nog één keer in de schijnwerpers.   Slimme, competente mensen die ervan overtuigd zijn dat ze hun succes niet verdienen. Het komt zo vaak voor dat er een term voor bestaat: het impostersyndroom. In het kader van de Fakeweek een persoonlijke... Lees meer

Tip: Neem je beste vriend(in) mee naar een kerstdiner

Neem je beste vriend(in) mee naar een kerstdiner

In deze laatste tip van 2018 geeft Emma Stomp op de valreep een onmisbaar advies voor de feestdagen. Lees meer

Mentale maandag: kerst 1

All I Want for Christmas

Mentale gezondheid is belangrijk, maar we praten er weinig over. Daarom gidst Nastia Cistakova je in deze tweewekelijkse beeldcolumn langs de taboes, onhandige vragen en ongemakkelijke antwoorden over psychische problemen. Nastia weet hoe het voelt als het er in dat prachtige hoofd van je soms net wat anders aan toegaat dan ‘normaal’, en ze illustreert herkenbare... Lees meer

Willen wonen in een kerstetalage

Willen wonen in een kerstetalage

Ieder jaar met kerst willen we heel veel spullen kopen. Het zijn rekwisieten voor wanneer we ons even de protagonist in een kerstverhaal willen wanen. Maar doen we dit eigenlijk niet het hele jaar? Lees meer

Alles vijf sterren: Amstelveen, een kroeg en klassieke muziek 1

Stoofvlees, heiligen en de liefde

Deze week spraken drie hard//hoofd-redactieleden hun kersttip voor je in. Van stoofvlees, via Nick Cave, naar oude liefde. Lees meer

De komma in mijn komedie

De komma in mijn komedie

'Roken is niks anders dan spelen met de dood', iedereen weet dat het een slecht idee is, maar toch beginnen mensen eraan. Koen Schouwenburg schrijft over de absurditeit van een verslaving en hoe daarmee om te gaan. Lees meer

Hard//talk: Sociaal ondernemers: stop met vliegen afvangen

Sociaal ondernemers: stop met vliegen afvangen

De wereld staat in brand en dat mag niet onbeschreven blijven. Sociaal ondernemen is de beste keuzes maken in een imperfecte wereld. Stop daarom met elkaar afvallen, vorm samen een front, en focus op de positive impact van duurzame innovatie, betoogt Dylan Meert. Het wordt tijd dat duurzame, eerlijke en sociale initiatieven ophouden met elkaars... Lees meer

Column: Skaten is overleven

Olympisch gezien

Iduna Paalman wil nét naar bed gaan als haar broertje belt. Met gewéldig nieuws. Lees meer

Steun ons en word kunstverzamelaar
Hardhoofd vecht voor de vrijheid van jonge makers om te kunnen maken wat ze willen. Word nu kunstverzamelaar en ontvang de interessantste Hard//hoofd kunstwerken.

Steun ons vanaf €5